Trong hệ thống quản lý dân cư tại Việt Nam hiện nay, sổ hộ khẩu không chỉ đơn thuần là một cuốn sổ xanh mà còn được ví như chiếc "chìa khóa vạn năng" để mở ra các quyền lợi an sinh và thủ tục hành chính. Tuy nhiên, đối với những người vì nhiều lý do mà chưa thể đăng ký thường trú, cuộc sống của họ đang phải đối mặt với những rào cản vô hình nhưng vô cùng khắc nghiệt.

Hộ khẩu thường trú: Tấm thẻ thông hành không thể thiếu

Theo quy định tại khoản 1 Điều 24 Luật Cư trú 2006, sổ hộ khẩu được cấp cho hộ gia đình hoặc cá nhân đã đăng ký thường trú và có giá trị xác định nơi thường trú của công dân. Đây là căn cứ pháp lý quan trọng nhất để Nhà nước quản lý nhân khẩu, xác định nơi cư trú thường xuyên và hợp pháp của mỗi cá nhân.

Dù Luật Cư trú 2006 nghiêm cấm việc lạm dụng quy định về hộ khẩu để hạn chế quyền lợi của công dân, nhưng thực tế cho thấy, nếu thiếu đi tấm giấy thông hành này, người dân sẽ rơi vào tình cảnh "đi không được, ở không xong" khi thực hiện các giao dịch dân sự và hành chính.

Những thiệt thòi 'nhãn tiền' khi thiếu vắng sổ hộ khẩu

Tại thời điểm cuối tháng 5/2021, khi cả nước đang trong cao điểm chiến dịch cấp Căn cước công dân (CCCD) gắn chip, những người không có hộ khẩu thường trú là đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất.

1. Trở ngại trong việc cấp Căn cước công dân gắn chip

Theo quy định hiện hành và hướng dẫn tại Thông tư 06/2021/TT-BCA, việc cấp CCCD gắn chip đang được thực hiện dựa trên nơi thường trú của công dân. Khi điền tờ khai, thông tin về nơi thường trú là bắt buộc và phải khớp với dữ liệu trong sổ hộ khẩu. Do đó, nếu không có nơi thường trú, công dân gần như không thể hoàn tất thủ tục để sở hữu tấm thẻ căn cước hiện đại này, kéo theo đó là sự gián đoạn trong việc xác thực định danh điện tử sau này.

2. Khó khăn trong giao dịch bất động sản và thừa kế

Mặc dù pháp luật về đất đai không bắt buộc phải có sổ hộ khẩu mới được mua bán nhà đất, nhưng trong quy trình công chứng, các văn phòng công chứng thường yêu cầu hai bên xuất trình sổ hộ khẩu để xác định thẩm quyền và nhân thân. Đặc biệt, trong các thủ tục khai nhận di sản thừa kế hoặc phân chia tài sản, sổ hộ khẩu là tài liệu không thể thiếu để chứng minh mối quan hệ gia đình và nơi cư trú của người để lại di sản.

3. Hạn chế quyền lợi về giáo dục và an sinh xã hội

Một trong những thiệt thòi lớn nhất đối với các gia đình không có hộ khẩu thường trú tại các thành phố lớn là việc xin học cho con em. Các trường công lập thường ưu tiên xét tuyển học sinh có hộ khẩu thường trú tại địa bàn (diện KT1). Những trẻ em thuộc diện tạm trú (KT3) hoặc không có hộ khẩu thường gặp khó khăn hơn, thậm chí phải chấp nhận học tại các trường tư thục với chi phí đắt đỏ hơn nhiều lần.

Bên cạnh đó, việc tiếp cận các gói trợ cấp xã hội, vay vốn ngân hàng chính sách hay đăng ký các dịch vụ điện, nước theo giá sinh hoạt cũng trở nên gian nan nếu thiếu đi sự xác nhận cư trú từ sổ hộ khẩu.

Tương lai của sổ hộ khẩu sau ngày 01/07/2021

Nhiều người dân đang kỳ vọng vào sự thay đổi mang tính bước ngoặt khi Luật Cư trú 2020 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/07/2021. Theo quy định tại Điều 38 Luật Cư trú 2020:

"Kể từ ngày Luật này có hiệu lực thi hành, Sổ hộ khẩu, Sổ tạm trú đã được cấp vẫn được sử dụng và có giá trị như giấy tờ, tài liệu xác nhận về cư trú theo quy định của Luật này cho đến hết ngày 31 tháng 12 năm 2022."

Điều này có nghĩa là sổ hộ khẩu giấy sẽ không bị bãi bỏ ngay lập tức mà sẽ có lộ trình chuyển đổi sang hình thức quản lý bằng dữ liệu điện tử. Tuy nhiên, việc quản lý cư trú vẫn tồn tại, chỉ là thay đổi từ hình thức "giấy" sang "số". Vì vậy, việc đăng ký thường trú vẫn là nghĩa vụ và quyền lợi sát sườn của mỗi công dân để đảm bảo không bị gạt ra lề của các chính sách an sinh xã hội.

Kết luận: Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, dù hình thức quản lý có thay đổi, nhưng giá trị của việc xác định nơi cư trú thường trú vẫn không hề giảm bớt. Người dân cần chủ động thực hiện các thủ tục đăng ký cư trú đúng quy định để bảo vệ quyền lợi chính đáng của bản thân và gia đình.