Trong kỷ nguyên số hóa giáo dục, việc học tập trực tuyến đã trở thành một phương thức giáo dục thiết yếu, mang lại sự linh hoạt và kho tàng tri thức vô tận cho học sinh. Tuy nhiên, song hành với những tiện ích vượt trội này, không gian mạng cũng đang trở thành "mảnh đất màu mỡ" cho các đối tượng tội phạm công nghệ cao thực hiện các hành vi lừa đảo tinh vi. Nhóm đối tượng mà kẻ xấu nhắm tới nhiều nhất chính là học sinh - những người có sự nhạy bén với công nghệ, tò mò cao nhưng lại thiếu hụt nghiêm trọng kỹ năng tự bảo vệ và kiến thức pháp luật về an toàn thông tin.

Nhận diện 3 hình thức lừa đảo mạng phổ biến nhắm vào học sinh

Theo các chuyên gia an ninh mạng, thủ đoạn của các đối tượng lừa đảo không ngừng biến hóa và áp dụng nhiều công nghệ thao túng tâm lý cực kỳ tinh vi. Qua tổng hợp thực tế, các kịch bản lừa đảo thường tập trung vào 3 hình thức điển hình sau đây:

1. Mạo danh email và tin nhắn từ nhà trường, tổ chức uy tín (Phishing)

Đây là hình thức lừa đảo giả mạo (Phishing) kinh điển nhưng tỷ lệ thành công vẫn cực kỳ cao. Kẻ gian sẽ thiết lập các địa chỉ email hoặc đầu số tin nhắn có tên hiển thị gần giống với nhà trường, sở giáo dục hoặc các nền tảng học trực tuyến phổ biến (như Zoom, Microsoft Teams, Google Meet). Chúng gửi đi các thông điệp mang tính chất khẩn cấp, giật gân như: "Thông báo khẩn về việc đình chỉ học tập do vi phạm quy chế", "Yêu cầu cập nhật thông tin tài khoản để tham gia kỳ thi học kỳ", hoặc "Nhận tài liệu ôn thi giới hạn từ ban giám hiệu".

Đi kèm với những thông báo này là các đường link dẫn đến website giả mạo có giao diện được thiết kế tinh vi, giống hệt trang web chính thức của nhà trường. Khi học sinh nhẹ dạ cả tin đăng nhập thông tin tài khoản và mật khẩu, các dữ liệu này sẽ ngay lập tức chuyển về máy chủ của kẻ xấu. Nguy hiểm hơn, việc click vào các đường link lạ này có thể kích hoạt quá trình tự động tải xuống và cài đặt các loại mã độc, phần mềm gián điệp (spyware) vào thiết bị, cho phép kẻ gian theo dõi camera, bàn phím và đánh cắp các thông tin tài chính của cha mẹ lưu trên máy.

2. "Bẫy" tâm lý, đe dọa qua điện thoại và mạng xã hội

Lợi dụng sự non nớt, sợ hãi và tâm lý sợ bị kỷ luật của học sinh, kẻ lừa đảo thường thực hiện các cuộc gọi trực tiếp hoặc nhắn tin qua Zalo, Facebook, Telegram. Chúng tự xưng là thầy cô hiệu trưởng, cán bộ quản lý giáo dục, hoặc thậm chí là cán bộ cơ quan điều tra, công an đang xử lý vụ án mạng liên quan đến tài khoản của học sinh.

Kẻ xấu sẽ dựng lên các kịch bản đáng sợ như: tài khoản học trực tuyến của học sinh đang phát tán văn hóa phẩm độc hại, hoặc học sinh đang liên quan đến một đường dây rửa tiền, trốn thuế. Để "giải quyết" vấn đề và tránh bị đuổi học hoặc bị bắt giữ, học sinh bị ép buộc phải cung cấp thông tin cá nhân chi tiết, số điện thoại của cha mẹ, hoặc thậm chí là lén lấy điện thoại của cha mẹ để cung cấp mã OTP ngân hàng, mã xác thực tài khoản ví điện tử cho chúng. Nhiều học sinh vì quá hoảng sợ, không dám chia sẻ với gia đình đã vô tình đẩy cha mẹ vào cảnh mất sạch tiền trong tài khoản ngân hàng chỉ trong vài phút.

3. Chiêu trò học bổng giả và khóa học "ảo" giá rẻ

Đánh vào nhu cầu nâng cao kiến thức, mong muốn đạt chứng chỉ quốc tế (IELTS, HSK, JLPT) hoặc săn học bổng du học của học sinh và phụ huynh, các đối tượng lừa đảo lập ra hàng loạt Fanpage, hội nhóm giả mạo các trung tâm ngoại ngữ, tổ chức giáo dục uy tín. Chúng chạy quảng cáo rầm rộ về các chương trình "Học bổng toàn phần 100%", "Khóa học kỹ năng mềm miễn phí", hoặc "Khóa luyện thi cam kết đầu ra với học phí siêu rẻ".

Để nhận được các ưu đãi này, học sinh hoặc phụ huynh được yêu cầu phải đóng một khoản phí gọi là "phí giữ chỗ", "phí làm hồ sơ", hoặc "tiền đặt cọc cam kết học tập" và hứa hẹn sẽ hoàn trả 100% sau khi hoàn thành khóa học. Tuy nhiên, ngay sau khi nhận được tiền chuyển khoản, các đối tượng này sẽ lập tức chặn liên lạc, xóa tài khoản và biến mất không dấu vết, để lại sự ngỡ ngàng và thiệt hại tài chính lớn cho nạn nhân.

Hành lang pháp lý và giải pháp bảo vệ an toàn cho học sinh trên không gian mạng

Trước những diễn biến phức tạp của tội phạm mạng nhắm vào môi trường giáo dục, các cơ quan quản lý nhà nước đã nhanh chóng ban hành các văn bản chỉ đạo, tạo dựng hành lang pháp lý vững chắc để bảo vệ thế hệ trẻ. Một trong những văn bản quan trọng nhất là Quyết định 447/QĐ-BGDĐT năm 2024 của Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt Hướng dẫn bảo đảm an toàn thông tin, tham gia môi trường mạng an toàn đối với hoạt động giảng dạy, quản lý giáo dục. Quyết định này đặt ra các tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình quản lý nghiêm ngặt cho các nhà trường khi tổ chức dạy học trực tuyến, nhằm hạn chế tối đa việc rò rỉ thông tin cá nhân của học sinh.

Bên cạnh đó, việc thực thi nghiêm túc các quy định tại Luật An ninh mạng 2018 và Luật Trẻ em 2016 là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Đặc biệt, sự ra đời của Quyết định 88/QĐ-BTTTT năm 2025 về Bộ Quy tắc ứng xử bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng do Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông ban hành đã mang lại những chỉ dẫn vô cùng thiết thực, định hình chuẩn mực hành vi cho các bên liên quan nhằm xây dựng một hệ sinh thái số lành mạnh cho trẻ em:

"Trẻ em có quyền được bảo vệ, tiếp cận thông tin, tham gia hoạt động xã hội, vui chơi, giải trí, giữ bí mật riêng tư và các quyền khác khi tương tác trên môi trường mạng."

Lời khuyên thiết thực từ chuyên gia dành cho phụ huynh và học sinh:

• Nguyên tắc "Chậm lại và Xác minh": Khi nhận được bất kỳ email, tin nhắn hay cuộc gọi yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, mật khẩu hoặc chuyển tiền, tuyệt đối không thực hiện ngay. Hãy liên hệ trực tiếp với giáo viên chủ nhiệm hoặc hotline chính thức của nhà trường để xác minh thông tin.
• Bảo mật tuyệt đối thông tin cá nhân: Không chia sẻ số điện thoại, địa chỉ nhà, thời khóa biểu cá nhân hoặc hình ảnh nhạy cảm lên các trang mạng xã hội công cộng. Sử dụng mật khẩu mạnh (kết hợp chữ hoa, chữ thường, số và ký tự đặc biệt) và kích hoạt tính năng xác thực 2 lớp (2FA) cho mọi tài khoản học tập, mạng xã hội.
• Sử dụng công cụ công nghệ hỗ trợ: Phụ huynh nên chủ động cài đặt các phần mềm diệt virus bản quyền, các ứng dụng giám sát và bộ lọc nội dung dành riêng cho trẻ em trên thiết bị học tập của con để ngăn chặn các trang web độc hại, lừa đảo.
• Xây dựng sự thấu hiểu và đồng hành: Thay vì cấm đoán, cha mẹ hãy dành thời gian lắng nghe, chia sẻ và cùng con trải nghiệm không gian mạng. Hãy tạo dựng một môi trường gia đình cởi mở để con sẵn sàng tâm sự ngay khi gặp phải bất kỳ tình huống bất thường, đe dọa hay nghi ngờ lừa đảo nào trên mạng.

An toàn thông tin trên không gian mạng không chỉ đơn thuần là câu chuyện của các giải pháp kỹ thuật, mà cốt lõi nằm ở nhận thức và kỹ năng của mỗi cá nhân. Việc trang bị đầy đủ kiến thức pháp luật, nâng cao tinh thần cảnh giác và rèn luyện kỹ năng số vững vàng chính là chiếc "lá chắn" kiên cố nhất giúp các em học sinh tự tin sải bước, chinh phục tri thức trong thế giới số mà không lo sợ những cạm bẫy vô hình.