Trong kỷ nguyên công nghệ hiện đại, việc ứng dụng năng lượng nguyên tử vào y tế, công nghiệp và nghiên cứu khoa học đã trở nên phổ biến. Tuy nhiên, đi kèm với những lợi ích to lớn là những rủi ro tiềm ẩn về an toàn bức xạ. Để quản lý chặt chẽ lĩnh vực này, Luật Năng lượng nguyên tử 2025 đã đưa ra những quy định cụ thể và nghiêm ngặt về công việc bức xạ.

Công việc bức xạ là gì theo quy định mới?

Không chỉ đơn thuần là việc tiếp xúc với các nguồn phóng xạ, khái niệm "công việc bức xạ" được pháp luật định nghĩa bao quát nhiều hoạt động khác nhau. Theo quy định tại Điều 14 Luật Năng lượng nguyên tử 2025, danh mục các công việc này bao gồm:

1. Vận hành thử tổ máy điện hạt nhân, lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu; vận hành nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu;

2. Vận hành thiết bị chiếu xạ;

3. Sử dụng thiết bị bức xạ; sử dụng, lưu giữ nguồn phóng xạ;

4. Sản xuất, chế biến chất phóng xạ, làm giàu urani, chế tạo nhiên liệu hạt nhân;

5. Thăm dò, khai thác, chế biến khoáng sản có tính phóng xạ;

6. Xử lý, lưu giữ, chôn cất chất thải phóng xạ, nguồn phóng xạ đã qua sử dụng và nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng;

7. Thay đổi quy mô, phạm vi hoạt động, chấm dứt hoạt động của cơ sở bức xạ, cơ sở hạt nhân;

8. Nhập khẩu, xuất khẩu chất phóng xạ, vật liệu hạt nhân nguồn, vật liệu hạt nhân và thiết bị hạt nhân;

9. Đóng gói, vận chuyển vật liệu phóng xạ; vận chuyển vật liệu phóng xạ quá cảnh lãnh thổ Việt Nam;

10. Công việc bức xạ khác theo quy định của Chính phủ.

Việc xác định rõ danh mục này giúp các tổ chức, cá nhân chủ động trong việc thực hiện các thủ tục pháp lý và bảo đảm an toàn cho nhân viên cũng như cộng đồng.

Hệ thống báo cáo an toàn: Trách nhiệm không thể lơ là

Để kiểm soát rủi ro, Điều 17 Luật Năng lượng nguyên tử 2025 yêu cầu các đơn vị tiến hành công việc bức xạ phải thực hiện nghiêm túc chế độ báo cáo. Cụ thể:

• Báo cáo đánh giá an toàn: Đây là yêu cầu bắt buộc khi đề nghị cấp giấy phép, giúp cơ quan quản lý thẩm định mức độ rủi ro và khả năng ứng phó của cơ sở.
• Báo cáo phân tích an toàn: Cần được phê duyệt trước khi xây dựng cơ sở bức xạ (trừ một số thiết bị tự che chắn đặc thù) hoặc khi có sự thay đổi lớn về quy mô hoạt động.
• Báo cáo thực trạng định kỳ: Các tổ chức phải lập báo cáo hàng năm để cập nhật tình hình an toàn thực tế tại đơn vị mình.

Kiểm soát chiếu xạ: Bảo vệ con người là ưu tiên hàng đầu

Một trong những điểm cốt lõi của Luật mới là việc phân loại và kiểm soát liều chiếu xạ đối với từng nhóm đối tượng cụ thể. Điều 18 Luật Năng lượng nguyên tử 2025 quy định 03 nhóm kiểm soát chính:

1. Chiếu xạ nghề nghiệp: Dành cho nhân viên trực tiếp làm việc trong môi trường bức xạ.
2. Chiếu xạ y tế: Bảo vệ người bệnh, người chăm sóc và những người tình nguyện tham gia nghiên cứu y sinh.
3. Chiếu xạ công chúng: Đảm bảo an toàn cho những người dân sống xung quanh khu vực có hoạt động bức xạ.

Nguyên tắc vàng trong kiểm soát chiếu xạ là "Tối ưu hóa": Lợi ích mang lại phải lớn hơn rủi ro và liều chiếu xạ phải được giữ ở mức thấp nhất có thể đạt được một cách hợp lý. Điều này không chỉ bảo vệ thế hệ hiện tại mà còn là cam kết an toàn cho các thế hệ tương lai.

Việc nắm vững các quy định về công việc bức xạ không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là trách nhiệm đạo đức của mỗi tổ chức, cá nhân khi tham gia vào lĩnh vực năng lượng nguyên tử đầy tiềm năng nhưng cũng nhiều thách thức này.