Khung cảnh ga tàu hỏa Việt Nam với những đoàn tàu đặc trưng (ảnh minh họa)

Ngày 29/11/2004, không khí tại Hội trường Ba Đình trở nên "nóng" hơn bao giờ hết khi các đại biểu Quốc hội bước vào phiên thảo luận về dự án Luật Đường sắt. Đây là một dấu mốc quan trọng trong nỗ lực cải cách ngành giao thông vận tải, hướng tới việc xóa bỏ cơ chế độc quyền và mở cửa cho các thành phần kinh tế tham gia vào một lĩnh vực vốn được coi là "thành trì" của Nhà nước.

Bài toán đa sở hữu: Làm sao để thu hút nguồn lực xã hội?

Một trong những điểm mới táo bạo nhất trong dự thảo luật trình Quốc hội lần này chính là quy định về đa sở hữu trong xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt. Trước thực trạng ngân sách nhà nước còn hạn hẹp, việc cho phép các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước tham gia đầu tư được xem là giải pháp đột phá để hiện đại hóa mạng lưới đường sắt vốn đã lạc hậu.

Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội bày tỏ sự nhất trí cao với tờ trình của Chính phủ. Tuy nhiên, các đại biểu cũng đặt ra yêu cầu khắt khe về vai trò điều tiết của Nhà nước. Theo đó, pháp luật cần quy định rõ tiêu chuẩn kỹ thuật và danh mục các tuyến đường ưu tiên đầu tư để đảm bảo tính thống nhất, thông suốt và an toàn cho toàn hệ thống.

Đại biểu Trần Thị Hoa Ry (Bạc Liêu) thẳng thắn chỉ ra rằng, nếu các chính sách khuyến khích, ưu đãi chỉ dừng lại ở mức "chung chung" như trong dự thảo, sẽ rất khó để thuyết phục các nhà đầu tư mặn mà với lĩnh vực đòi hỏi vốn lớn và thời gian thu hồi vốn dài này.

Các đại biểu Quốc hội thảo luận sôi nổi về các quyết sách quan trọng (ảnh minh họa)

Tách bạch quản lý và kinh doanh: Cuộc "phẫu thuật" cần lộ trình

Vấn đề gây tranh cãi nhất chính là việc có nên tách quản lý kết cấu hạ tầng ra khỏi kinh doanh vận tải đường sắt hay không. Đa số ý kiến đồng tình rằng cần phân định rõ hai hoạt động này để đảm bảo cạnh tranh lành mạnh, bình đẳng, từ đó xóa bỏ đặc quyền và độc quyền của doanh nghiệp nhà nước.

Tuy nhiên, sự phân định trong dự thảo vẫn bị đánh giá là chưa rành mạch. Đại biểu Nguyễn Văn Trì (Vĩnh Phúc) bày tỏ sự phân vân: "Việc tách quản lý hạ tầng ra khỏi kinh doanh vận tải là vấn đề lớn, cần nghiên cứu kỹ trên cơ sở xem xét tổng thể. Nếu không tính toán kỹ, có thể kéo lùi sự đồng bộ của ngành đường sắt."

Nhiều ý kiến cho rằng, với thực trạng hạ tầng đường sắt Việt Nam hiện nay còn yếu kém, việc tách ngay lập tức có thể chưa khả thi. Ngược lại, một luồng ý kiến khác lại đề nghị cần sớm thay đổi mô hình Tổng công ty Đường sắt Việt Nam vừa "đá bóng" vừa "thổi còi", nhằm tạo sân chơi bình đẳng cho mọi thành phần kinh tế.

Hướng tới một hệ thống pháp luật minh bạch

Để khắc phục tình trạng "biến độc quyền nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp", Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường nhấn mạnh việc cần thiết phải tách bạch kinh doanh hạ tầng với kinh doanh vận tải đối với mạng lưới do Nhà nước đầu tư. Đồng thời, chức năng quản lý nhà của Bộ Giao thông Vận tải phải được phân định rõ với chức năng quản lý kinh doanh của doanh nghiệp.

Những cuộc thảo luận nảy lửa này chính là tiền đề quan trọng để hoàn thiện Luật Đường sắt 2005 sau này. Việc đổi mới tư duy pháp lý, chấp nhận đa sở hữu và thúc đẩy cạnh tranh được kỳ vọng sẽ thổi một luồng sinh khí mới vào ngành đường sắt, giúp phương tiện vận tải truyền thống này lấy lại vị thế vốn có.

Theo chương trình làm việc, sau phiên thảo luận này, từ ngày 30/11 đến 02/12/2004, Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải và các Bộ trưởng sẽ trực tiếp trả lời chất vấn của các đại biểu Quốc hội về nhiều vấn đề kinh tế - xã hội nóng hổi khác.

(Lê Đỗ - Tổng hợp từ tư liệu lịch sử)