Đề xuất thí điểm cấp Phiếu lý lịch tư pháp tại cấp huyện: Lời giải cho bài toán quá tải

Nhằm đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân, Bộ Tư pháp đang đề xuất thí điểm phân cấp việc cấp Phiếu lý lịch tư pháp cho Phòng Tư pháp thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện tại 03 địa phương trọng điểm: TP. Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và tỉnh Nghệ An. Đây được xem là một bước đi táo bạo và mang tính đột phá trong bối cảnh nhu cầu xin cấp loại giấy tờ này của người dân ngày càng tăng cao, dẫn đến tình trạng quá tải nghiêm trọng tại các Sở Tư pháp địa phương trong thời gian qua.

Theo dự thảo Nghị quyết của Quốc hội, Phòng Tư pháp cấp huyện tại các địa phương thí điểm sẽ thực hiện cấp Phiếu lý lịch tư pháp cho công dân Việt Nam thường trú hoặc tạm trú tại địa bàn, cũng như công dân Việt Nam đang cư trú ở nước ngoài nhưng có nơi cư trú trước khi xuất cảnh tại địa phương đó. Việc đưa dịch vụ công này về gần dân hơn không chỉ giúp giảm thiểu thời gian, chi phí đi lại mà còn là giải pháp căn cơ để giải quyết triệt để tình trạng xếp hàng, chờ đợi mệt mỏi tại các trung tâm hành chính công cấp tỉnh.

Quy định hiện hành về các loại Phiếu lý lịch tư pháp

Để hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của đề xuất này, chúng ta cần nắm vững các quy định pháp lý hiện hành. Theo quy định tại Điều 41 Luật Lý lịch tư pháp 2009, hiện nay cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện cấp hai loại Phiếu lý lịch tư pháp chính với các mục đích sử dụng khác nhau:

"1. Phiếu lý lịch tư pháp số 1 cấp cho cá nhân, cơ quan, tổ chức quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 7 của Luật này.
2. Phiếu lý lịch tư pháp số 2 cấp cho cơ quan tiến hành tố tụng quy định tại khoản 2 Điều 7 của Luật này và cấp theo yêu cầu của cá nhân để người đó biết nội dung về lý lịch tư pháp của mình."

Trong đó, Phiếu lý lịch tư pháp số 1 thường được sử dụng để phục vụ các thủ tục hành chính thông thường như xin việc làm, cấp giấy phép hành nghề, hoặc bổ nhiệm chức vụ. Ngược lại, Phiếu lý lịch tư pháp số 2 có tính chất bảo mật cao hơn, ghi nhận đầy đủ tất cả các án tích (kể cả án tích đã được xóa) và chủ yếu phục vụ cho công tác điều tra, truy tố, xét xử của các cơ quan tiến hành tố tụng, hoặc theo yêu cầu cá nhân để tự kiểm tra thông tin của bản thân.

Nơi nộp hồ sơ và thẩm quyền giải quyết theo luật định

Hiện nay, thẩm quyền cấp Phiếu lý lịch tư pháp vẫn đang được tập trung tại cấp tỉnh và trung ương. Cụ thể, Điều 44 Luật Lý lịch tư pháp 2009 quy định rõ:

• Trung tâm lý lịch tư pháp quốc gia thực hiện cấp Phiếu lý lịch tư pháp trong các trường hợp: Công dân Việt Nam mà không xác định được nơi thường trú hoặc nơi tạm trú; Người nước ngoài đã cư trú tại Việt Nam.
• Sở Tư pháp thực hiện cấp Phiếu lý lịch tư pháp trong các trường hợp: Công dân Việt Nam thường trú hoặc tạm trú ở trong nước; Công dân Việt Nam đang cư trú ở nước ngoài; Người nước ngoài đang cư trú tại Việt Nam.

Đối với công dân cư trú ở nước ngoài, việc xác định nơi cư trú trước khi xuất cảnh để làm căn cứ nộp hồ sơ tại Sở Tư pháp được thực hiện nghiêm ngặt theo các quy định của Luật Cư trú 2020. Sự tập trung thẩm quyền này tại Sở Tư pháp cấp tỉnh chính là nguyên nhân cốt lõi gây ra hiện tượng "nghẽn cổ chai" khi nhu cầu của người dân tại các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM tăng đột biến.

Thời hạn giải quyết hồ sơ: Liệu có được rút ngắn?

Về thời gian xử lý, pháp luật hiện hành đặt ra những mốc thời gian rất cụ thể. Theo quy định tại Điều 48 Luật Lý lịch tư pháp 2009, thời hạn cấp Phiếu lý lịch tư pháp được giới hạn như sau:

• Thời hạn cấp Phiếu lý lịch tư pháp không quá 10 ngày, kể từ ngày nhận được yêu cầu hợp lệ.
• Trường hợp người được cấp Phiếu lý lịch tư pháp là công dân Việt Nam đã cư trú ở nhiều nơi hoặc có thời gian cư trú ở nước ngoài, người nước ngoài quy định tại khoản 1 Điều 7 và khoản 3 Điều 7, trường hợp phải xác minh về điều kiện đương nhiên được xóa án tích quy định tại khoản 2 Điều 7 thì thời hạn không quá 15 ngày.
• Trường hợp khẩn cấp quy định tại khoản 1 Điều 7 thì thời hạn không quá 24 giờ, kể từ thời điểm nhận được yêu cầu.

Mặc dù luật quy định rõ ràng, nhưng trên thực tế, do số lượng hồ sơ quá lớn và quy trình phối hợp tra cứu thông tin án tích giữa các cơ quan (Tòa án, Viện kiểm sát, Công an, Thi hành án) còn gặp nhiều khó khăn, tỷ lệ trễ hẹn tại các tỉnh thành lớn vẫn ở mức đáng báo động. Việc thí điểm giao quyền cho Phòng Tư pháp cấp huyện được kỳ vọng sẽ phân lưu lượng hồ sơ một cách khoa học, giúp các cán bộ tư pháp cơ sở chủ động hơn trong việc tiếp nhận, phân loại và xử lý bước đầu, từ đó rút ngắn đáng kể thời gian chờ đợi thực tế của người dân.

Kỳ vọng từ bước ngoặt cải cách hành chính

Đề xuất thí điểm phân cấp cấp Phiếu lý lịch tư pháp về cấp huyện tại Hà Nội, TP.HCM và Nghệ An không chỉ đơn thuần là việc chuyển giao thẩm quyền, mà là một cuộc cách mạng nhỏ trong tư duy quản lý hành chính công. Nó thể hiện tinh thần "lấy người dân làm trung tâm", sẵn sàng thay đổi những mô hình cũ kỹ để thích ứng với nhu cầu thực tiễn của xã hội hiện đại.

Nếu được Quốc hội thông qua và triển khai thành công, mô hình này sẽ tạo tiền đề vững chắc để nhân rộng ra toàn quốc, góp phần xây dựng một nền hành chính phục vụ, minh bạch, hiệu quả và thân thiện với nhân dân. Người dân sẽ không còn phải chịu cảnh "tay xách nách mang" lên tận trung tâm tỉnh, thành phố để xếp hàng từ tờ mờ sáng, mà có thể thong thả thực hiện quyền lợi chính đáng của mình ngay tại UBND quận, huyện nơi mình sinh sống.