Án lệ không chỉ là những bản án khô khan mà còn là "kim chỉ nam" quan trọng trong hoạt động xét xử của Tòa án. Để nâng cao chất lượng và tính thực tiễn của các án lệ, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP, thay thế cho quy định cũ từ năm 2015. Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất chính là việc mở rộng cơ hội cho các chuyên gia và người dân tham gia đóng góp ý kiến vào dự thảo án lệ.

Án lệ là gì và tiêu chí lựa chọn khắt khe ra sao?

Theo quy định tại Điều 1 Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP, án lệ được định nghĩa là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố.

Tuy nhiên, không phải bản án nào cũng có thể trở thành án lệ. Điều 2 của Nghị quyết này đã đặt ra 03 tiêu chí cốt lõi để lựa chọn án lệ:

“1. Có giá trị làm rõ quy định của pháp luật còn có cách hiểu khác nhau, phân tích, giải thích các vấn đề, sự kiện pháp lý và chỉ ra nguyên tắc, đường lối xử lý, quy phạm pháp luật cần áp dụng trong một vụ việc cụ thể hoặc thể hiện lẽ công bằng đối với những vấn đề chưa có điều luật quy định cụ thể;
2. Có tính chuẩn mực;
3. Có giá trị hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử.”

Quy trình 30 ngày "vàng" để lấy ý kiến đóng góp từ cộng đồng

Điểm tiến bộ của quy trình mới là tính công khai và minh bạch. Theo Điều 4 Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP, các bản án được đề xuất phát triển thành án lệ phải được đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Tòa án nhân dân tối cao.

Trong thời gian 30 ngày kể từ ngày đăng tải, các Tòa án, chuyên gia, nhà khoa học, nhà hoạt động thực tiễn và mọi cá nhân, tổ chức quan tâm đều có quyền tham gia đóng góp ý kiến. Đây là cơ hội để những "hạt sạn" pháp lý được phát hiện và những lập luận sắc bén được củng cố trước khi án lệ chính thức đi vào đời sống.

Những trường hợp đặc biệt không cần lấy ý kiến góp ý

Mặc dù nguyên tắc chung là lấy ý kiến rộng rãi, nhưng để đảm bảo tính kịp thời trong một số tình huống đặc thù, Điều 6 quy định 03 trường hợp án lệ không bắt buộc phải qua bước lấy ý kiến cộng đồng:

• Được Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đề xuất;
• Được Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao đề xuất;
• Được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn trực tiếp khi xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm.

Hiệu lực và cách thức áp dụng án lệ trong thực tiễn xét xử

Sau khi vượt qua các vòng thẩm định và được Hội đồng Thẩm phán thông qua, án lệ sẽ được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố. Theo Điều 8, án lệ sẽ chính thức được nghiên cứu, áp dụng trong xét xử sau 30 ngày kể từ ngày công bố.

Khi xét xử, các Thẩm phán và Hội thẩm có nghĩa vụ phải nghiên cứu và áp dụng án lệ. Nguyên tắc cốt lõi là: "Những vụ việc có tình huống pháp lý tương tự thì phải được giải quyết như nhau". Nếu Tòa án quyết định không áp dụng án lệ trong một vụ việc tương tự, họ bắt buộc phải nêu rõ lý do trong bản án hoặc quyết định của mình.

Việc ban hành Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP (có hiệu lực từ ngày 15/7/2019) đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam, dựa trên tinh thần của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014, góp phần bảo vệ công lý và quyền lợi hợp pháp của công dân một cách thống nhất.