Trong thực tiễn xét xử các vụ án kinh doanh thương mại, không ít tình huống phát sinh khiến các cơ quan tố tụng lúng túng do quy định pháp luật chưa bao quát hết mọi khía cạnh thực tế. Để thống nhất áp dụng pháp luật, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Công văn 206/TANDTC-PC giải đáp những vướng mắc nổi cộm nhất hiện nay.

1. Xử lý thế nào khi người thế chấp tài sản chết mà không rõ nơi cư trú của người thừa kế?

Đây là tình huống khá phổ biến trong các tranh chấp hợp đồng tín dụng. Sau khi thụ lý vụ án, người thế chấp tài sản qua đời nhưng Tòa án và nguyên đơn không thể xác định được nơi cư trú của những người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng.

Theo hướng dẫn, Tòa án cần căn cứ vào khoản 1 Điều 74 và điểm a khoản 1 Điều 214 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 để tạm đình chỉ giải quyết vụ án. Đồng thời, Tòa án phải hướng dẫn nguyên đơn thực hiện thủ tục thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú hoặc tuyên bố một người mất tích. Vụ án sẽ chỉ được tiếp tục giải quyết sau khi có kết quả của các thủ tục này.

2. Quyền lợi của người thứ ba đang sử dụng tài sản thế chấp

Trong nhiều vụ án, sau khi ngân hàng thẩm định tài sản thế chấp, lại xuất hiện người thứ ba đang trực tiếp sử dụng đất hoặc ở trong nhà trên đất đó. Câu hỏi đặt ra là Tòa án có bắt buộc phải đưa họ vào tham gia tố tụng hay không?

Dựa trên quy định tại khoản 4 Điều 68 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án khẳng định nếu việc giải quyết vụ án có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của người thứ ba thì Tòa án phải đưa họ vào tham gia tố tụng với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, kể cả khi không có đương sự nào đề nghị.

3. Giải quyết tài sản phát sinh trên đất thế chấp: Trường hợp xây nhà mới

Một tình huống oái oăm là bên vay thế chấp đất và nhà cũ, nhưng sau đó bên thứ ba lại tháo dỡ nhà cũ để xây nhà mới mà ngân hàng không biết. Khi tranh chấp xảy ra, Tòa án xử lý căn nhà mới này như thế nào?

Tòa án tối cao hướng dẫn rằng căn nhà mới là tài sản phát sinh sau khi thế chấp. Tòa án cần xem xét định giá căn nhà này nếu thấy cần thiết cho quá trình giải quyết vụ án. Trong giai đoạn thi hành án, bên thứ ba được ưu tiên nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất và mua tài sản gắn liền với đất. Nếu không thực hiện quyền này, họ sẽ được thanh toán giá trị tài sản của mình trên đất theo quy định.

4. Bế tắc trong việc thỏa thuận tổ chức định giá: Tòa án sẽ can thiệp

Theo khoản 2 Điều 104 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, các đương sự có quyền thỏa thuận chọn tổ chức định giá. Tuy nhiên, nếu chỉ một bên đồng ý còn bên kia phản đối thì sao?

Trường hợp này được coi là các bên không thỏa thuận được. Để đảm bảo vụ án không bị đình trệ, Tòa án sẽ quyết định định giá tài sản và thành lập Hội đồng định giá theo quy định tại điểm b khoản 3 Điều 104 của Bộ luật này.

5. Chủ hộ kinh doanh trên 60 tuổi có được miễn án phí?

Nhiều người lầm tưởng rằng chủ hộ kinh doanh trên 60 tuổi (người cao tuổi) sẽ được miễn án phí theo chính sách ưu đãi. Tuy nhiên, Tòa án tối cao đã làm rõ vấn đề này dựa trên khoản 1 Điều 79 và khoản 2 Điều 81 Nghị định 01/2021/NĐ-CP.

Vì hộ kinh doanh là chủ thể vay vốn và chịu trách nhiệm bằng tài sản, chủ hộ chỉ là người đại diện tham gia tố tụng. Do đó, hộ kinh doanh mới là chủ thể phải nộp án phí. Vì vậy, dù chủ hộ trên 60 tuổi thì cũng không được miễn án phí theo điểm đ khoản 1 Điều 12 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14.

Những giải đáp trên không chỉ tháo gỡ vướng mắc cho các Thẩm phán mà còn giúp các doanh nghiệp, cá nhân hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ của mình khi tham gia vào các vụ án kinh doanh thương mại.