Tình trạng tự ý cơi nới, lấn chiếm đất nông nghiệp để xây dựng công trình hoặc canh tác trái phép vẫn luôn là vấn đề nhức nhối tại nhiều địa phương. Tuy nhiên, bước sang năm 2026, những ai còn giữ tư duy "chiếm trước tính sau" cần phải đặc biệt cẩn trọng. Với hệ thống pháp luật mới được kiện toàn, cái giá phải trả cho hành vi này không chỉ là những khoản tiền phạt khổng lồ mà còn là nguy cơ vướng vào vòng lao lý.

Nhận diện hành vi lấn, chiếm đất nông nghiệp theo quy định mới

Để tránh những rủi ro pháp lý đáng tiếc, người dân cần phân biệt rõ hai khái niệm "lấn đất" và "chiếm đất" vốn thường bị đánh đồng trong đời sống thường nhật. Theo quy định tại Luật Đất đai 2024, ranh giới giữa sử dụng đất hợp pháp và vi phạm được xác định rất cụ thể:

• Lấn đất: Là hành vi có dấu hiệu dịch chuyển mốc giới, ranh giới thửa đất để mở rộng diện tích sử dụng mà không được sự cho phép của cơ quan nhà nước hoặc người sử dụng đất hợp pháp (theo khoản 31 Điều 3 Luật Đất đai 2024).
• Chiếm đất: Là việc tự ý sử dụng đất mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép hoặc sử dụng đất của người khác mà không được họ đồng ý (theo khoản 9 Điều 3 Luật Đất đai 2024).

Phân loại đất nông nghiệp - Bạn có đang sử dụng đúng mục đích?

Không phải mọi loại đất nông nghiệp đều có mức xử phạt giống nhau. Khoản 2 Điều 9 Luật Đất đai 2024 đã phân loại rõ ràng các nhóm đất nông nghiệp bao gồm: Đất trồng lúa, đất trồng cây hàng năm khác, đất trồng cây lâu năm, đất lâm nghiệp (rừng đặc dụng, phòng hộ, sản xuất), đất nuôi trồng thủy sản, đất chăn nuôi tập trung và đất làm muối.

Cần nắm rõ các quy định pháp luật để tránh rủi ro khi sử dụng đất nông nghiệp (ảnh minh họa)

Mức phạt hành chính "cực nặng" đối với hành vi lấn chiếm

Năm 2026, việc xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai được thực hiện nghiêm ngặt theo Nghị định 123/2024/NĐ-CP. Tùy vào diện tích và loại đất bị xâm phạm, mức phạt có thể khiến người vi phạm phải "choáng váng".

Cụ thể, tại Điều 13 Nghị định 123/2024/NĐ-CP, mức phạt tiền đối với cá nhân lấn chiếm đất nông nghiệp tại khu vực nông thôn dao động từ 3 triệu đến 200 triệu đồng. Nếu hành vi xảy ra tại khu vực đô thị (phường, thị trấn), mức phạt sẽ tăng gấp đôi, tối đa lên đến 500 triệu đồng đối với cá nhân và 1 tỷ đồng đối với tổ chức.

"Điều 13. Lấn đất, chiếm đất... 2. Hành vi lấn đất, chiếm đất nông nghiệp không phải là đất trồng lúa, đất rừng đặc dụng, đất rừng phòng hộ, đất rừng sản xuất tại khu vực nông thôn thì hình thức và mức xử phạt như sau: a) Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với diện tích đất lấn, chiếm dưới 0,05 héc ta..."

Bên cạnh việc nộp phạt, người vi phạm bắt buộc phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả như: Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất và buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm.

Khi nào hành vi lấn chiếm đất bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Đây là mức độ cảnh báo cao nhất dành cho những đối tượng cố tình vi phạm nhiều lần. Theo quy định tại Điều 228 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), người nào lấn chiếm đất đai đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm thì có thể bị phạt tiền từ 50 triệu đến 500 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

Đặc biệt, nếu phạm tội có tổ chức hoặc tái phạm nguy hiểm, khung hình phạt có thể lên đến 07 năm tù. Điều này cho thấy quyết tâm của Nhà nước trong việc bảo vệ quỹ đất nông nghiệp và thượng tôn pháp luật.

Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý

Trước khi thực hiện bất kỳ hoạt động tác động nào lên thửa đất, người dân cần kiểm tra kỹ hồ sơ địa chính và ranh giới thực địa. Việc hiểu rõ các quy định tại Luật Đất đai 2024 không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bản thân mà còn tránh được những rắc rối pháp lý và thiệt hại kinh tế không đáng có trong năm 2026.