Trong bức tranh phát triển kinh tế hạ tầng và thu hút nguồn lực xã hội, việc lựa chọn nhà đầu tư thông qua đấu thầu cạnh tranh luôn là nguyên tắc cốt lõi nhằm bảo đảm tính công khai, minh bạch. Tuy nhiên, trước yêu cầu cấp thiết về an ninh quốc phòng, bảo vệ chủ quyền biên giới, hải đảo, hay việc đón bắt làn sóng đầu tư vào các công nghệ chiến lược then chốt, quy trình thông thường có thể khiến cơ hội phát triển quốc gia bị chậm trễ. Chính vì lẽ đó, cơ chế lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt theo quy định tại Điều 34 Luật Đấu thầu 2023 và được cụ thể hóa chi tiết tại Điều 46 Nghị định 274/2026/NĐ-CP ra đời như một chiếc "chìa khóa vàng" pháp lý vừa linh hoạt, vừa chặt chẽ.

1. Cơ sở pháp lý và điều kiện kích hoạt cơ chế lựa chọn đặc biệt

Không phải bất kỳ dự án đầu tư nào cũng có thể áp dụng cơ chế lựa chọn nhà đầu tư đặc biệt. Pháp luật đấu thầu hiện hành đã dựng lên một hàng rào điều kiện khắt khe để tránh việc lạm dụng hoặc làm sai lệch bản chất cạnh tranh lành mạnh của thị trường. Căn cứ quy định tại khoản 1 Điều 46 Nghị định 274/2026/NĐ-CP, việc đề xuất áp dụng hình thức này được thực hiện trong quá trình chuẩn bị đầu tư đối với hai nhóm trường hợp:

• Dự án thuộc diện chấp thuận chủ trương đầu tư: Được đề xuất ngay trong hồ sơ đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư theo quy định của Luật Đầu tư 2020.
• Dự án không thuộc diện chấp thuận chủ trương đầu tư: Được tích hợp và đề xuất trực tiếp trong hồ sơ đề xuất dự án đầu tư kinh doanh.

Về đối tượng dự án áp dụng, cơ chế đặc biệt hướng tới các dự án có tính chất xung yếu gồm: bảo đảm quốc phòng, an ninh, đối ngoại, chủ quyền biên giới lãnh thổ và lợi ích tối cao của quốc gia; các dự án đổi mới sáng tạo, nghiên cứu phát triển và chuyển giao công nghệ cao mang tính chiến lược; dự án có yêu cầu khắt khe về công nghệ, kết nối mạng lưới hạ tầng kỹ thuật đồng bộ hoặc yêu cầu giải phóng mặt bằng, bố trí quỹ đất đặc thù theo quy định của Luật Đất đai 2024.

Chủ thể có quyền chủ động đề xuất gồm có: cơ quan chuyên môn trực thuộc bộ, cơ quan ngang bộ; Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp huyện, cấp xã hoặc chính nhà đầu tư có năng lực đáp ứng được mục tiêu chiến lược của dự án.

Hội đồng thẩm định đánh giá năng lực tài chính và điều kiện thực hiện dự án đầu tư trọng điểm (ảnh minh họa)

2. Trình tự, thủ tục lựa chọn theo thẩm quyền chấp thuận chủ trương đầu tư

Quy trình triển khai lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt được phân định rất rõ nét dựa trên cơ quan có thẩm quyền chấp thuận chủ trương đầu tư, nhằm bảo đảm sự phân cấp mạnh mẽ nhưng vẫn gắn liền với trách nhiệm giải trình:

2.1. Nhóm dự án thuộc thẩm quyền của Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ

Theo điểm a khoản 2 Điều 46 Nghị định 274/2026/NĐ-CP, đây là các dự án có quy mô đặc biệt lớn hoặc tác động sâu sắc đến kinh tế - xã hội cả nước. Quy trình thực hiện gồm các bước tuần tự:

1. Chấp thuận chủ trương đầu tư: Dự án phải được Quốc hội hoặc Thủ tướng Chính phủ chấp thuận chủ trương đầu tư trước tiên theo pháp luật đầu tư.
2. Tổ chức đánh giá chuyên môn: Sau khi có chủ trương, cơ quan có thẩm quyền giao cơ quan chuyên môn tiến hành rà soát, đánh giá toàn diện năng lực tài chính, kinh nghiệm, phương án kỹ thuật và các điều kiện thực thi dự án của nhà đầu tư.
3. Phê duyệt kết quả: Căn cứ báo cáo thẩm định chuyên môn, cơ quan có thẩm quyền ban hành quyết định phê duyệt áp dụng hình thức lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt kèm theo quyết định phê duyệt kết quả lựa chọn nhà đầu tư.

2.2. Nhóm dự án thuộc thẩm quyền cấp tỉnh hoặc không thuộc diện chấp thuận chủ trương

Để tối ưu hóa thời gian và cắt giảm thủ tục hành chính rườm rà, điểm b khoản 2 Điều 46 đưa ra cơ chế thẩm định đồng thời:

• Việc đánh giá năng lực, phương án của nhà đầu tư được thực hiện song song, lồng ghép ngay trong quá trình thẩm định hồ sơ đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc xem xét hồ sơ đề xuất dự án.
• Cơ quan có thẩm quyền sẽ đồng thời ra quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư (hoặc phê duyệt thông tin dự án) và phê duyệt kết quả lựa chọn nhà đầu tư trong cùng một quy trình.
• Thời hạn giải quyết được rút ngắn tối đa, căn cứ vào thời gian thẩm định theo quy định của Luật Đầu tư 2020 và quy định về công bố dự án đầu tư kinh doanh.

3. Thước đo đánh giá năng lực nhà đầu tư: Không chỉ nhìn vào vốn!

Nhiều doanh nghiệp lầm tưởng rằng chỉ cần chứng minh tiềm lực dòng tiền là có thể được xem xét lựa chọn trong trường hợp đặc biệt. Tuy nhiên, căn cứ khoản 3 Điều 46 Nghị định 274/2026/NĐ-CP, cơ quan nhà nước đặt ra một hệ quy chuẩn 5 tiêu chí kiểm định nghiêm ngặt:

• Điều kiện quỹ đất dự án: Nếu dự án do nhà đầu tư đề xuất có sử dụng đất, địa điểm và hiện trạng quỹ đất phải hoàn toàn phù hợp quy hoạch, đáp ứng đủ điều kiện thu hồi, giao đất hoặc cho thuê đất, đồng thời thuộc danh mục khu đất thực hiện lựa chọn nhà đầu tư theo luật định.
• Năng lực tài chính và cấu trúc vốn: Không dừng lại ở số dư tài khoản, nhà đầu tư phải minh chứng rõ ràng tỷ lệ vốn chủ sở hữu tham gia dự án, cam kết bảo lãnh thu xếp vốn vay từ các định chế tài chính, ngân hàng thương mại uy tín và phương án quản trị rủi ro thanh khoản.
• Khả năng tổ chức thi công và khai thác: Đánh giá chi tiết phương án kỹ thuật, dây chuyền công nghệ, quy trình xây dựng, mô hình vận hành, kinh doanh thương mại và bảo trì sau khi hoàn thành. Dự án phải bảo đảm tiến độ cam kết và chất lượng vượt trội.
• Hiệu quả tổng hợp của dự án: Cân nhắc giá trị gia tăng mà dự án mang lại cho địa phương và ngành kinh tế, bao gồm nộp ngân sách nhà nước, hiệu quả sử dụng đất, tạo việc làm chất lượng cao và chuyển giao kỹ nghệ quản trị tiên tiến.
• Yêu cầu bảo đảm an ninh, quốc phòng: Đối với các vị trí giáp ranh, địa bàn chiến lược, nhà đầu tư phải vượt qua các vòng rà soát an ninh, thân nhân pháp lý và bảo vệ dữ liệu nội địa.

4. Công khai kết quả lựa chọn và đăng tải thông tin bắt buộc

Mặc dù áp dụng cơ chế đặc thù, tính minh bạch của pháp luật đấu thầu vẫn được duy trì ở mức cao nhất. Quyết định phê duyệt kết quả lựa chọn nhà đầu tư phải thể hiện trọn vẹn các nội dung cốt lõi: tên nhà đầu tư được lựa chọn, tên doanh nghiệp dự án do nhà đầu tư thành lập (nếu có), các chỉ số cam kết về hiệu quả sử dụng đất, tiến độ và đóng góp kinh tế - xã hội.

Ngay sau khi được phê duyệt, toàn bộ thông tin kết quả lựa chọn bắt buộc phải đăng tải công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia theo đúng nguyên tắc chỉ đạo của Luật Đấu thầu 2023, bảo đảm quyền giám sát của toàn xã hội.

5. Đột phá cơ chế "vừa đàm phán hợp đồng, vừa thi công xây dựng"

Một trong những điểm đổi mới mang tính cách mạng tại khoản 4 Điều 46 Nghị định 274/2026/NĐ-CP chính là việc tháo gỡ điểm nghẽn về tiến độ cho các công trình khẩn cấp.

Thông thường, các bên phải đàm phán hoàn thiện và ký kết xong hợp đồng dự án mới được cấp phép khởi công. Tuy nhiên, đối với 04 nhóm dự án đặc thù dưới đây, nhà đầu tư được quyền triển khai đầu tư xây dựng công trình song song với quá trình đàm phán, hoàn thiện và ký hợp đồng:

• Dự án cấp bách phục vụ trực tiếp nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, chủ quyền lãnh thổ, biên giới biển đảo;
• Dự án nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia đặc biệt hoặc thực hiện nhiệm vụ chính trị trọng đại do cấp có thẩm quyền giao phó;
• Dự án phải thi công hỏa tốc để chạy đua với tiến độ theo văn bản chỉ đạo của lãnh đạo cấp cao;
• Dự án hạ tầng kết nối kỹ thuật bắt buộc phải xây dựng đồng bộ ngay để tránh lãng phí hệ thống công trình liền kề.

Đặc biệt, trong trường hợp cơ quan nhà nước xác định không cần ký hợp đồng dự án thì quyết định phê duyệt kết quả lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt đồng thời có giá trị pháp lý là quyết định chấp thuận nhà đầu tư theo luật đầu tư.

6. Quy trình thần tốc đối với các dự án phải triển khai ngay theo chỉ đạo của Đảng và Nhà nước

Đối với các công trình siêu trọng điểm, có tầm ảnh hưởng sống còn đến vận mệnh kinh tế - xã hội hay thế trận phòng thủ đất nước theo các nghị quyết, kết luận chỉ đạo từ Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Chấp hành Trung ương hoặc lãnh đạo chủ chốt Đảng và Nhà nước, khoản 5 Điều 46 thiết lập một quy trình đặc biệt khẩn cấp:

6.1. Thành phần hồ sơ dự án tinh giản và tập trung

Nhà đầu tư lập hồ sơ nộp trực tiếp về các đơn vị thuộc Bộ Quốc phòng, Bộ Công an hoặc cơ quan chủ trì được giao thẩm quyền. Hồ sơ được cơ cấu thành 4 phần trọng tâm:

1. Đề xuất sơ bộ dự án: Xác định rõ tôn chỉ mục tiêu, công suất thiết kế, tổng mức đầu tư, diện tích đất dự kiến chiếm dụng, tiến độ triển khai và phương án vận hành kinh doanh.
2. Kiến nghị cơ chế, chính sách đặc thù: Nêu rõ các cơ chế ưu đãi đầu tư, hỗ trợ tiếp cận đất đai, thủ tục xuất nhập khẩu trang thiết bị chuyên dụng hoặc giải pháp bảo đảm đầu tư.
3. Hồ sơ chứng minh năng lực thực tế: Kinh nghiệm thực hiện các dự án quy mô tương tự, năng lực tài chính cốt lõi, khả năng điều phối chuỗi cung ứng.
4. Văn bản cam kết trách nhiệm pháp lý cao nhất: Nhà đầu tư phải ký cam kết về mốc hoàn thành công trình, chất lượng chuẩn quốc tế, bảo vệ môi trường, nghĩa vụ nộp ngân sách và chuyển giao kỹ thuật công nghệ.

6.2. Thẩm định siêu tốc và hoàn thiện thủ tục

Hội đồng thẩm định hoặc cơ quan chuyên trách sẽ tập trung rà soát tính khả thi của dự án, sự phù hợp với quy hoạch quốc gia, phương án ứng phó rủi ro an ninh và cam kết tiến độ. Ngay sau khi có quyết định lựa chọn, nhà đầu tư được kích hoạt mọi nguồn lực để khởi công và hoàn tất các thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư song song, biến áp lực thời gian thành hiệu quả cụ thể trên công trường.

7. Lưu ý sống còn cho doanh nghiệp và nhà đầu tư

Cơ chế lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt tuy mở ra cánh cửa rộng mở với lộ trình thủ tục siêu nhanh, nhưng đồng thời cũng đi kèm với cơ chế giám sát và trách nhiệm pháp lý vô cùng nghiêm khắc:

• Tuyệt đối không được sai lệch cam kết: Toàn bộ các tiêu chí về tiến độ, công nghệ và tài chính đều được cơ quan thanh tra, kiểm toán nhà nước theo dõi sát sao. Bất kỳ sự chậm trễ hoặc vi phạm nào không có lý do bất khả kháng đều có thể dẫn đến việc hủy bỏ kết quả lựa chọn và xử lý theo quy định đấu thầu.
• Chuẩn bị kỹ lưỡng năng lực nội tại: Nhà đầu tư cần chủ động liên kết với các đối tác tài chính lớn, chuẩn bị sẵn hồ sơ kỹ thuật đạt chuẩn quốc tế trước khi đề xuất dự án.
• Chủ động cập nhật văn bản hướng dẫn: Tra cứu thường xuyên các quy định chi tiết tại Luật Đấu thầu 2023 và Nghị định 274/2026/NĐ-CP trên Hệ Thống Pháp Luật để nắm bắt kịp thời các biểu mẫu và thủ tục hành chính mới nhất.