Tranh chấp di sản thừa kế luôn là vấn đề nhạy cảm và phức tạp, đặc biệt khi bản di chúc để lại chứa đựng những nội dung không thống nhất hoặc gây hiểu lầm. Tình huống gia đình có 10 người con, trong đó có người chưa thành niên, cùng với sự đan xen giữa quyền thừa kế và quyền sở hữu tài sản chung vợ chồng là một ví dụ điển hình cho những nút thắt pháp lý cần được tháo gỡ thận trọng.

Xác định tư cách người thừa kế và di sản thực tế

Theo quy định tại Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015, tư cách người thừa kế được xác định như sau:

"Người thừa kế là cá nhân phải là người còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Trường hợp người thừa kế theo di chúc không là cá nhân thì phải tồn tại vào thời điểm mở thừa kế."

Như vậy, đối với 10 người con trong gia đình, chỉ cần họ còn sống tại thời điểm người cha qua đời thì đều có quyền hưởng di sản theo di chúc. Việc có 2 người con chưa đủ 18 tuổi không làm mất đi quyền thừa kế của họ, nhưng việc quản lý tài sản thừa kế của người chưa thành niên sẽ do người giám hộ (thường là mẹ) thực hiện theo quy định pháp luật.

Quyền định đoạt tài sản chung của vợ chồng trong di chúc

Một sai lầm phổ biến khi lập di chúc là người để lại di sản tự mình định đoạt toàn bộ tài sản mà không phân định rõ đó là tài sản riêng hay tài sản chung. Theo khoản 1 Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014:

"Quyền sử dụng đất mà vợ, chồng có được sau khi kết hôn là tài sản chung của vợ chồng, trừ trường hợp vợ hoặc chồng được thừa kế riêng, được tặng cho riêng hoặc có được thông qua giao dịch bằng tài sản riêng."

Nếu mảnh đất là tài sản chung, người cha chỉ có quyền định đoạt đối với 1/2 giá trị tài sản đó trong di chúc của mình. 1/2 còn lại thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người mẹ.

Hiệu lực của di chúc khi có nội dung mâu thuẫn

Trong tình huống này, di chúc có hai nội dung dường như đối lập: một mặt chia đều cho 10 người con, mặt khác lại cho người còn sống (người mẹ) toàn quyền quyết định. Để giải quyết, cần áp dụng khoản 4 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015:

"Khi di chúc có phần không hợp pháp mà không ảnh hưởng đến hiệu lực của các phần còn lại thì chỉ phần đó không có hiệu lực."

Nếu ý nguyện sau cùng của người cha là để lại tài sản cho người mẹ toàn quyền quyết định khi ông qua đời trước, thì điều khoản này sẽ được ưu tiên thực thi. Khi đó, người mẹ trở thành người hưởng di sản và có đầy đủ quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản. Việc người mẹ bán đất lúc này là hoàn toàn hợp pháp và không cần sự đồng ý của các con, bởi lẽ các con chưa phát sinh quyền sở hữu đối với tài sản này tại thời điểm đó.

Giải quyết thế nào khi những người thừa kế không thống nhất?

Trường hợp nội dung di chúc không rõ ràng dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau, pháp luật ưu tiên việc các bên tự thỏa thuận dựa trên ý nguyện đích thực của người quá cố. Điều 648 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về việc giải thích nội dung di chúc:

• Các người thừa kế phải cùng nhau giải thích nội dung di chúc dựa trên ý nguyện đích thực trước đây của người chết.
• Xem xét mối quan hệ của người chết với người thừa kế.
• Nếu không nhất trí được cách hiểu, các bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết hoặc khởi kiện tuyên di chúc vô hiệu một phần hoặc toàn bộ để chia di sản theo pháp luật.

Lời khuyên pháp lý: Để tránh những tranh chấp đau lòng trong gia đình, việc lập di chúc cần được thực hiện tại các cơ quan công chứng hoặc có sự tư vấn của luật sư để đảm bảo ngôn từ rõ ràng, chặt chẽ và phù hợp với các quy định về tài sản chung, tài sản riêng.