Ngày 12/6/2018, tại kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa XIV, Luật Cạnh tranh 2018 số 23/2018/QH14 đã chính thức được thông qua. Đây được xem là một bước ngoặt quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, tạo lập môi trường kinh doanh bình đẳng và minh bạch tại Việt Nam. So với Luật Cạnh tranh 2004, văn bản mới này mang đến những thay đổi mang tính tư duy đột phá, tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế.

1. Thay đổi tư duy kiểm soát tập trung kinh tế: Bỏ ngưỡng giới hạn cứng

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất nằm ở quy định về tập trung kinh tế. Tại Điều 30 Luật Cạnh tranh 2018, cơ quan lập pháp đã chuyển dịch từ việc kiểm soát dựa trên thị phần sang kiểm soát dựa trên tác động thực tế.

"Cấm doanh nghiệp thực hiện tập trung kinh tế gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể trên thị trường Việt Nam."

Trước đây, Luật Cạnh tranh 2004 quy định cấm tập trung kinh tế nếu thị phần kết hợp chiếm trên 50% thị trường liên quan (trừ một số trường hợp ngoại lệ). Việc loại bỏ ngưỡng 50% này giúp cơ quan quản lý có cái nhìn linh hoạt và sâu sát hơn, ngăn chặn các thương vụ thâu tóm dù chưa đạt ngưỡng thị phần nhưng lại có khả năng bóp nghẹt cạnh tranh trong tương lai.

2. Bổ sung 4 tiêu chí xác định ngưỡng thông báo tập trung kinh tế

Thay vì chỉ căn cứ vào thị phần kết hợp từ 30% đến 50% như trước, Luật Cạnh tranh 2018 đưa ra 4 tiêu chí đa dạng để xác định nghĩa vụ thông báo của doanh nghiệp:

• Tổng tài sản của doanh nghiệp tham gia tại thị trường Việt Nam.
• Tổng doanh thu của doanh nghiệp tại thị trường Việt Nam.
• Giá trị giao dịch của thương vụ tập trung kinh tế.
• Thị phần kết hợp trên thị trường liên quan.

Quy định này giúp bao quát toàn bộ các giao dịch có quy mô lớn, đảm bảo không bỏ sót các hành vi có thể gây lũng đoạn thị trường.

3. Bổ sung hành vi bị nghiêm cấm đối với tổ chức, cá nhân

Không chỉ dừng lại ở việc cấm các cơ quan Nhà nước can thiệp trái pháp luật vào cạnh tranh, luật mới còn mở rộng đối tượng điều chỉnh đến mọi tổ chức, cá nhân. Cụ thể, nghiêm cấm hành vi cung cấp thông tin, vận động, kêu gọi, ép buộc hoặc tổ chức để doanh nghiệp thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh hoặc cạnh tranh không lành mạnh. Điều này giúp ngăn chặn các hành vi "liên minh" ngầm từ bên ngoài gây hại cho môi trường kinh doanh.

4. Chính sách khoan hồng: "Lối thoát" cho doanh nghiệp tự nguyện khai báo

Lần đầu tiên, khái niệm "Chính sách khoan hồng" được luật hóa tại Điều 112 Luật Cạnh tranh 2018. Đây là công cụ hữu hiệu để phá vỡ các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh (cartel) vốn rất khó phát hiện.

Theo đó, doanh nghiệp chủ động khai báo, giúp cơ quan chức năng phát hiện và xử lý hành vi vi phạm sẽ được miễn hoặc giảm mức phạt. Tuy nhiên, chính sách này chỉ áp dụng cho không quá 03 doanh nghiệp đầu tiên nộp đơn xin hưởng khoan hồng, tạo ra một cuộc đua tự nguyện tuân thủ pháp luật giữa các bên vi phạm.

5. Ấn định mức xử phạt nghiêm khắc và cụ thể

Để tăng tính răn đe, Luật Cạnh tranh 2018 quy định mức phạt tiền tối đa rất cụ thể:

• Vi phạm tập trung kinh tế: Phạt tối đa 5% tổng doanh thu của doanh nghiệp trên thị trường liên quan.
• Cạnh tranh không lành mạnh: Phạt tối đa 2 tỷ đồng.
• Các vi phạm khác: Phạt tối đa 200 triệu đồng.

Đối với cá nhân vi phạm, mức phạt tiền bằng 1/2 mức phạt áp dụng cho tổ chức. Việc gắn mức phạt với doanh thu giúp đảm bảo tính công bằng: doanh nghiệp càng lớn, vi phạm càng nghiêm trọng thì mức phạt càng cao.

6. Rút ngắn và minh bạch hóa thời hạn điều tra

Luật mới đã bãi bỏ quy định chia làm hai giai đoạn điều tra (sơ bộ và chính thức) vốn gây kéo dài thời gian xử lý. Thay vào đó, thời hạn điều tra được ấn định rõ ràng:

• Vụ việc hạn chế cạnh tranh: 09 tháng.
• Vụ việc tập trung kinh tế: 90 ngày.
• Cạnh tranh không lành mạnh: 60 ngày.

Sự thay đổi này giúp doanh nghiệp sớm ổn định hoạt động sản xuất kinh doanh, tránh tình trạng vụ việc bị treo quá lâu gây thiệt hại kinh tế.

7. Sự ra đời của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia

Thay vì duy trì hai cơ quan riêng biệt như trước, Luật Cạnh tranh 2018 hợp nhất thành một cơ quan duy nhất là Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia trực thuộc Bộ Công Thương. Cơ quan này sẽ thực hiện chức năng quản lý nhà nước, tiến hành tố tụng cạnh tranh, giải quyết khiếu nại và tham mưu cho Bộ trưởng về các vấn đề cạnh tranh.

Lời kết: Với những điểm mới mang tính đột phá, Luật Cạnh tranh 2018 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2019) hứa hẹn sẽ tạo ra một sân chơi công bằng, bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp và người tiêu dùng, thúc đẩy nền kinh tế phát triển bền vững.