Trong bối cảnh kinh tế năng động, nhiều viên chức đang công tác tại các đơn vị sự nghiệp công lập mong muốn tìm kiếm thêm cơ hội thu nhập thông qua việc kinh doanh. Tuy nhiên, rào cản pháp lý từ Luật Doanh nghiệp 2020 và Luật Viên chức 2010 đặt ra những giới hạn nghiêm ngặt. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết liệu viên chức có được thành lập doanh nghiệp hay không và những quyền lợi kinh doanh nào vẫn được pháp luật bảo hộ.

Viên chức có được quyền thành lập doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp 2020?

Quyền tự do kinh doanh là một trong những quyền cơ bản của công dân, tuy nhiên đối với những người đang làm việc trong bộ máy Nhà nước hoặc các đơn vị sự nghiệp công lập, quyền này bị hạn chế để đảm bảo sự công tâm và phòng ngừa các hành vi trục lợi. Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 17 Luật Doanh nghiệp 2020, tổ chức, cá nhân có quyền thành lập và quản lý doanh nghiệp tại Việt Nam, trừ các trường hợp bị cấm.

Cụ thể, tại khoản 2 Điều 17 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định các đối tượng không có quyền thành lập và quản lý doanh nghiệp bao gồm:

“b) Cán bộ, công chức, viên chức theo quy định của Luật Cán bộ, công chức và Luật Viên chức;”

Như vậy, tính đến thời điểm tháng 11/2021, pháp luật hiện hành nghiêm cấm viên chức thành lập và quản lý doanh nghiệp. Quy định này nhằm ngăn chặn việc viên chức sử dụng tầm ảnh hưởng, thông tin nội bộ hoặc thời gian làm việc công để phục vụ cho lợi ích kinh doanh riêng, đồng thời tránh tình trạng doanh nghiệp trở thành "sân sau" cho các hành vi tham nhũng.

Viên chức có được giữ chức danh Giám đốc hoặc người quản lý doanh nghiệp?

Bên cạnh việc cấm thành lập, viên chức cũng không được phép tham gia vào bộ máy quản lý, điều hành của các loại hình doanh nghiệp. Điều này được quy định đồng bộ trong cả pháp luật về viên chức và pháp luật về phòng, chống tham nhũng.

Theo điểm b khoản 2 Điều 20 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018, người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị không được:

“Thành lập, tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, hợp tác xã, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác;”

Viên chức với tư cách là người làm việc trong đơn vị sự nghiệp công lập, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập hoặc ngân sách Nhà nước, được xác định là người có chức vụ, quyền hạn. Do đó, việc đảm nhiệm các chức danh như Chủ tịch Hội đồng quản trị, Giám đốc, Tổng giám đốc hoặc các vị trí quản lý khác trong doanh nghiệp là hành vi vi phạm pháp luật.

Quyền góp vốn và kinh doanh ngoài thời gian làm việc: Cánh cửa nào vẫn mở?

Mặc dù bị cấm thành lập và quản lý, nhưng viên chức vẫn có những quyền lợi kinh doanh nhất định nếu tuân thủ đúng các điều kiện đi kèm. Khoản 3 Điều 14 Luật Viên chức 2010 quy định về quyền của viên chức trong hoạt động kinh doanh như sau:

“3. Được góp vốn nhưng không tham gia quản lý, điều hành công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, hợp tác xã, bệnh viện tư, trường học tư và tổ chức nghiên cứu khoa học tư, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định khác.”

Điều này có nghĩa là viên chức được phép mua cổ phần, góp vốn vào các doanh nghiệp với tư cách là cổ đông hoặc thành viên góp vốn thuần túy để hưởng cổ tức. Tuy nhiên, họ tuyệt đối không được can thiệp vào hoạt động điều hành hằng ngày của doanh nghiệp đó.

Ngoài ra, viên chức còn có quyền làm việc ngoài thời gian quy định trong hợp đồng làm việc, miễn là hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao và được sự đồng ý của người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập. Tuy nhiên, các công việc này thường mang tính chất chuyên môn, tư vấn hoặc lao động tự do, không được hình thành dưới hình thức pháp nhân doanh nghiệp do chính viên chức đó làm chủ.

Hệ quả pháp lý khi viên chức cố tình vi phạm

Nếu viên chức cố tình lách luật để thành lập hoặc quản lý doanh nghiệp, họ sẽ phải đối mặt với các hình thức kỷ luật nghiêm khắc theo quy định tại Nghị định về xử lý kỷ luật cán bộ, công chức, viên chức. Tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, viên chức có thể bị khiển trách, cảnh cáo, cách chức (nếu giữ chức vụ quản lý) hoặc thậm chí là buộc thôi việc.

Bên cạnh đó, về mặt đăng ký kinh doanh, nếu cơ quan chức năng phát hiện người thành lập doanh nghiệp là viên chức đang tại chức, hồ sơ đăng ký doanh nghiệp có thể bị thu hồi hoặc bị từ chối cấp phép do vi phạm điều cấm của Luật Doanh nghiệp 2020.

Lời khuyên cho viên chức muốn kinh doanh

Để vừa đảm bảo thu nhập, vừa đúng quy định pháp luật, viên chức nên cân nhắc các hình thức sau:

• Đầu tư tài chính thông qua việc mua cổ phiếu trên thị trường chứng khoán hoặc góp vốn vào các công ty cổ phần uy tín.
• Tham gia giảng dạy, tư vấn chuyên môn ngoài giờ cho các tổ chức khác (cần báo cáo đơn vị chủ quản).
• Để người thân (không phải là cán bộ, công chức, viên chức) đứng tên thành lập và quản lý doanh nghiệp, còn bản thân chỉ hỗ trợ về mặt chuyên môn trong phạm vi cho phép.

Tóm lại, quy định viên chức không được thành lập doanh nghiệp là một rào cản cần thiết để duy trì sự minh bạch của nền công vụ. Việc hiểu rõ "lằn ranh" giữa quyền góp vốn và quyền quản lý sẽ giúp viên chức tránh được những rủi ro pháp lý đáng tiếc trong sự nghiệp của mình.