Trong bối cảnh nền kinh tế năm 2026, việc quản lý và giám sát sức khỏe tài chính của doanh nghiệp ngày càng trở nên chặt chẽ. Một trong những công cụ pháp lý mạnh mẽ nhất mà Nhà nước sử dụng để xử lý các đơn vị nợ đọng kéo dài, mất khả năng thanh toán chính là thủ tục phá sản. Vậy theo quy định hiện hành, trong những trường hợp cụ thể nào thì cơ quan Thuế và Bảo hiểm xã hội (BHXH) có quyền, thậm chí là nghĩa vụ, nộp đơn yêu cầu Tòa án mở thủ tục phá sản đối với một doanh nghiệp?

Quyền và nghĩa vụ của Cơ quan quản lý thuế trong thủ tục phá sản

Theo quy định tại khoản 3 Điều 38 Luật Phục hồi, phá sản 2025, cơ quan quản lý thuế không chỉ có quyền mà còn có trách nhiệm phải nộp đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản đối với doanh nghiệp, hợp tác xã theo quy định của pháp luật về quản lý thuế.

Cụ thể, bối cảnh pháp lý được làm rõ hơn tại khoản 4 Điều 49 Luật Quản lý thuế 2025 (văn bản có hiệu lực từ ngày 01/7/2026). Theo đó:

"4. Cơ quan quản lý thuế khi nộp đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản đối với người nộp thuế thuộc trường hợp bị cưỡng chế theo quy định không phải nộp lệ phí phá sản, tạm ứng chi phí phá sản."

Điều này cho thấy Nhà nước tạo điều kiện tối đa về mặt chi phí để cơ quan thuế thực hiện quyền năng này đối với các đối tượng nợ thuế chây ỳ, đã áp dụng các biện pháp cưỡng chế hành chính nhưng không hiệu quả. Việc nộp đơn phá sản lúc này được xem là biện pháp cuối cùng để thu hồi ngân sách hoặc giải thể các thực thể kinh tế không còn khả năng phục hồi.

Cơ quan Bảo hiểm xã hội và quyền 'khai tử' doanh nghiệp nợ BHXH

Không chỉ có cơ quan thuế, cơ quan BHXH cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát nghĩa vụ của người sử dụng lao động đối với người lao động. Khoản 4 Điều 38 Luật Phục hồi, phá sản 2025 quy định rõ:

Cơ quan bảo hiểm xã hội có quyền nộp đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản đối với doanh nghiệp, hợp tác xã khi đơn vị này đã được thông báo đôn đốc đối với các khoản chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế nhưng không có phản hồi trong 03 năm liên tiếp gần nhất.

Đây là một quy định mang tính răn đe cực cao. Doanh nghiệp không chỉ đối mặt với việc bị đình chỉ hoạt động mà còn phải chịu các chế tài tài chính nặng nề theo Điều 40 Luật Bảo hiểm xã hội 2024:

• Bắt buộc đóng đủ số tiền chậm đóng.
• Nộp lãi chậm đóng bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm đóng.
• Không được xem xét trao tặng các danh hiệu thi đua, khen thưởng.

Mức xử phạt hành chính đối với hành vi chậm, trốn đóng BHXH

Bên cạnh nguy cơ bị yêu cầu phá sản, doanh nghiệp vi phạm còn bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định tại Nghị định 12/2022/NĐ-CP:

• Đối với hành vi chậm đóng: Theo khoản 5 Điều 39, phạt tiền từ 12% đến 15% tổng số tiền phải đóng tại thời điểm lập biên bản (tối đa 75 triệu đồng).
• Đối với hành vi trốn đóng: Theo khoản 7 Điều 39, phạt tiền từ 50 triệu đến 75 triệu đồng nếu chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự.

Các đối tượng khác có quyền và nghĩa vụ nộp đơn phá sản

Ngoài hai cơ quan quyền lực trên, Điều 38 Luật Phục hồi, phá sản 2025 còn liệt kê danh sách các bên liên quan có quyền hoặc nghĩa vụ nộp đơn khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán:

1. Nhóm có quyền nộp đơn:

• Chủ nợ không có bảo đảm hoặc bảo đảm một phần.
• Người lao động, công đoàn (khi doanh nghiệp nợ lương quá 06 tháng).
• Cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu từ 20% cổ phần phổ thông trở lên (hoặc tỷ lệ thấp hơn theo Điều lệ).
• Thành viên hợp tác xã hoặc người đại diện liên hiệp hợp tác xã.

2. Nhóm có nghĩa vụ nộp đơn (Bắt buộc):

Những đối tượng này nếu không nộp đơn khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán sẽ phải chịu trách nhiệm cá nhân và bồi thường thiệt hại phát sinh:

• Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp.
• Chủ sở hữu doanh nghiệp tư nhân, chủ sở hữu công ty TNHH một thành viên.
• Hội đồng quản trị công ty cổ phần, Hội đồng thành viên công ty TNHH.

Việc nắm vững các quy định về phá sản không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động trong quản trị rủi ro mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan trong nền kinh tế thượng tôn pháp luật.