Trong quan hệ dân sự, thừa kế là một trong những vấn đề phức tạp và dễ phát sinh tranh chấp nhất. Khi một người qua đời mà không để lại di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, việc phân chia tài sản sẽ được thực hiện theo quy định của pháp luật. Trong đó, khái niệm "Hàng thừa kế thứ nhất" đóng vai trò then chốt, quyết định những ai là người được ưu tiên nhận di sản đầu tiên.

Khi nào di sản thừa kế được chia theo pháp luật?

Theo quy định tại Điều 649 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế theo pháp luật là việc dịch chuyển tài sản của người chết cho những người sống theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định.

Khác với thừa kế theo di chúc (dựa trên ý chí cá nhân), thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong các trường hợp cụ thể được nêu tại Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm:

• Người chết không để lại di chúc;
• Di chúc để lại không hợp pháp về hình thức hoặc nội dung;
• Những người thừa kế theo di chúc đều chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc;
• Cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
• Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Ngoài ra, pháp luật cũng quy định việc chia thừa kế đối với phần di sản không được định đoạt trong di chúc hoặc phần di sản có liên quan đến các phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật.

Hàng thừa kế thứ nhất gồm những ai?

Đây là nhóm người có mối quan hệ gần gũi nhất với người để lại di sản, dựa trên ba nền tảng chính: quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dưỡng. Căn cứ khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, hàng thừa kế thứ nhất bao gồm:

"Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết;"

1. Quan hệ giữa vợ và chồng

Vợ chồng là những người có quyền thừa kế di sản của nhau hàng đầu. Tuy nhiên, quyền này chỉ phát sinh khi quan hệ hôn nhân là hợp pháp. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, khi một bên chết, bên còn sống sẽ cùng với các thành viên khác trong hàng thừa kế thứ nhất phân chia di sản.

Một số trường hợp đặc biệt cần lưu ý theo Điều 655 Bộ luật Dân sự 2015:

• Đang ly hôn: Nếu hai vợ chồng đang làm thủ tục ly hôn nhưng chưa có bản án/quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án mà một bên chết, người còn lại vẫn được hưởng thừa kế.
• Đã chia tài sản chung: Dù vợ chồng đã chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, quyền thừa kế di sản của nhau khi một bên qua đời vẫn không bị mất đi.
• Kết hôn với người khác: Người đang là vợ hoặc chồng của một người tại thời điểm người đó chết thì dù sau đó có kết hôn với người khác vẫn được hưởng di sản.

2. Quan hệ giữa cha mẹ đẻ và con đẻ

Đây là mối quan hệ huyết thống trực hệ. Cha đẻ, mẹ đẻ luôn thuộc hàng thừa kế thứ nhất của con đẻ và ngược lại. Quy định này bảo đảm quyền lợi cho những người thân ruột thịt nhất, không phân biệt con trong giá thú hay con ngoài giá thú, miễn là có căn cứ xác định quan hệ cha con, mẹ con theo quy định của pháp luật hộ tịch.

3. Quan hệ giữa cha mẹ nuôi và con nuôi

Pháp luật Việt Nam luôn đề cao và bảo vệ quyền lợi của con nuôi tương đương với con đẻ. Theo Luật nuôi con nuôi 2010 và Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015, con nuôi và cha mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế di sản theo quy định về thừa kế thế vị.

Điều kiện tiên quyết là việc nuôi con nuôi phải được đăng ký hợp pháp tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Khi đó, cha nuôi, mẹ nuôi và con nuôi chính thức trở thành hàng thừa kế thứ nhất của nhau.

Nguyên tắc phân chia di sản trong cùng hàng thừa kế

Một nguyên tắc công bằng tuyệt đối được quy định tại khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015:

"Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau."

Ví dụ: Ông A qua đời không để lại di chúc, di sản để lại là 1 tỷ đồng. Hàng thừa kế thứ nhất của ông A gồm vợ và 3 người con đẻ. Theo luật, di sản sẽ được chia đều thành 4 phần, mỗi người nhận được 250 triệu đồng.

Cần lưu ý rằng, những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Lời khuyên pháp lý

Việc xác định đúng hàng thừa kế không chỉ giúp đảm bảo quyền lợi cho các thành viên trong gia đình mà còn tránh được những mâu thuẫn, tranh chấp kéo dài. Trong trường hợp gia đình có quan hệ con nuôi hoặc các tình huống ly hôn phức tạp, các bên nên tìm đến sự hỗ trợ của luật sư hoặc cơ quan công chứng để thực hiện thủ tục khai nhận di sản thừa kế đúng quy định.

Hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ hàng thừa kế thứ nhất là gì và những quy định liên quan. Nếu bạn cần tư vấn sâu hơn về trường hợp cụ thể của gia đình mình, hãy liên hệ với các chuyên gia pháp lý để được hỗ trợ tốt nhất.