Trong kỷ nguyên kinh tế tri thức, sáng chế không chỉ là thành quả của sự sáng tạo mà còn là tài sản chiến lược quyết định lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, quyền bảo hộ sáng chế có tính lãnh thổ, nghĩa là bằng độc quyền sáng chế được cấp tại Việt Nam sẽ không có giá trị pháp lý tại các quốc gia khác. Do đó, việc thực hiện thủ tục đăng ký sáng chế quốc tế là bước đi bắt buộc để bảo vệ quyền lợi của chủ sở hữu khi vươn ra biển lớn.

1. Ai có quyền đăng ký sáng chế quốc tế?

Căn cứ theo quy định tại Điều 86 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, quyền đăng ký sáng chế thuộc về các đối tượng sau:

• Tác giả: Người trực tiếp tạo ra sáng chế bằng công sức và chi phí của chính mình.
• Chủ đầu tư: Tổ chức, cá nhân đầu tư kinh phí, phương tiện vật chất cho tác giả dưới hình thức thuê việc hoặc giao việc, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.
• Trường hợp đồng tạo lập: Nếu sáng chế được tạo ra bởi nhiều tác giả hoặc được nhiều tổ chức, cá nhân cùng đầu tư thì quyền đăng ký chỉ thuộc về tất cả các bên đó nếu được họ đồng ý.

Đặc biệt, tại thời điểm tháng 10/2022, các chủ đơn cần lưu ý đến các quy định mới trong Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022 (vừa được thông qua tháng 6/2022) về việc kiểm soát an ninh đối với sáng chế trước khi nộp đơn ra nước ngoài.

2. Các phương thức đăng ký sáng chế quốc tế phổ biến

Hiện nay, tùy vào chiến lược kinh doanh và ngân sách, doanh nghiệp có thể lựa chọn một trong ba phương thức sau:

2.1. Nộp đơn trực tiếp tại từng quốc gia

Chủ sở hữu nộp đơn trực tiếp tại cơ quan sở hữu trí tuệ của quốc gia mà mình muốn được bảo hộ. Phương thức này thường tốn kém chi phí dịch thuật và phí luật sư tại từng nước, đồng thời phải tuân thủ nghiêm ngặt ngôn ngữ và quy định riêng biệt của quốc gia đó.

2.2. Đăng ký theo Công ước Paris

Dựa trên Thông tư 01/2007/TT-BKHCN, khi nộp đơn theo Công ước Paris, chủ đơn đã nộp đơn tại Việt Nam sẽ được hưởng quyền ưu tiên trong vòng 12 tháng để nộp đơn tại các nước thành viên khác. Ngày nộp đơn tại Việt Nam sẽ được coi là ngày nộp đơn tại nước ngoài để xét tính mới và trình độ sáng tạo.

2.3. Đăng ký qua Hiệp ước hợp tác Patent (PCT)

Đây là phương thức tối ưu nhất cho doanh nghiệp muốn bảo hộ tại nhiều quốc gia (hơn 150 nước thành viên). Hệ thống PCT cho phép nộp một đơn duy nhất bằng một ngôn ngữ để lấy ngày nộp đơn quốc tế, sau đó có thêm thời gian (thường là 30-31 tháng) để quyết định sẽ vào giai đoạn quốc gia tại những nước nào.

3. Quy trình đăng ký sáng chế theo Hiệp ước PCT

Theo quy định tại Nghị định 103/2006/NĐ-CP, thủ tục PCT được chia thành hai loại chính:

3.1. Đơn PCT có nguồn gốc Việt Nam (Nộp ra nước ngoài)

Dành cho cá nhân, tổ chức Việt Nam muốn bảo hộ sáng chế tại các nước thành viên PCT khác. Quy trình gồm:

• Bước 1: Nộp đơn tại Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam hoặc trực tiếp tại Văn phòng quốc tế (WIPO). Đơn phải được làm bằng tiếng Anh.
• Bước 2: Cục Sở hữu trí tuệ kiểm tra hình thức, thu phí và gửi hồ sơ cho WIPO và Cơ quan tra cứu quốc tế.
• Bước 3: Nhận báo cáo tra cứu quốc tế và ý kiến bằng văn bản về khả năng bảo hộ.
• Bước 4: Vào giai đoạn quốc gia tại các nước mục tiêu trong thời hạn quy định.

3.2. Đơn PCT có chỉ định Việt Nam (Nộp vào Việt Nam)

Dành cho chủ đơn nước ngoài muốn bảo hộ tại Việt Nam hoặc chủ đơn Việt Nam đã nộp đơn quốc tế trước đó. Hồ sơ bao gồm:

- Tờ khai đăng ký sáng chế (02 bản);
- Bản sao đơn quốc tế (nếu cần);
- Bản dịch tiếng Việt của bản mô tả và bản tóm tắt;
- Chứng từ nộp phí, lệ phí và Giấy ủy quyền (nếu nộp qua đại diện).

Thời hạn để nộp đơn vào giai đoạn quốc gia tại Việt Nam là 31 tháng kể từ ngày ưu tiên.

4. Lưu ý quan trọng về kiểm soát an ninh sáng chế

Một điểm cực kỳ quan trọng mà các doanh nghiệp cần lưu ý từ cuối năm 2022 là quy định về kiểm soát an ninh. Theo Điều 89a Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022, các sáng chế thuộc lĩnh vực kỹ thuật có tác động đến quốc phòng, an ninh, được tạo ra tại Việt Nam và thuộc quyền đăng ký của cá nhân, tổ chức Việt Nam phải được nộp đơn đăng ký tại Việt Nam trước khi nộp ra nước ngoài.

Việc vi phạm quy định về kiểm soát an ninh có thể dẫn đến hậu quả là sáng chế sẽ không được cấp văn bằng bảo hộ tại Việt Nam, hoặc văn bằng đã cấp có thể bị hủy bỏ hiệu lực.

5. Kết luận và lời khuyên pháp lý

Đăng ký sáng chế quốc tế là một quy trình phức tạp, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về luật pháp quốc tế và kỹ năng soạn thảo bản mô tả chuyên nghiệp. Doanh nghiệp nên tận dụng tối đa thời gian 31 tháng của hệ thống PCT để đánh giá thị trường trước khi quyết định đầu tư chi phí lớn vào giai đoạn quốc gia.

Để đảm bảo quyền lợi tối ưu, chủ đơn nên thực hiện tra cứu sơ bộ khả năng bảo hộ và tham khảo ý kiến từ các tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp uy tín ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng sáng tạo.