Trong hoạt động hành chính hàng ngày, Chứng minh nhân dân (CMND) là giấy tờ tùy thân quan trọng nhất của mỗi công dân. Tuy nhiên, một tình huống dở khóc dở cười mà nhiều người gặp phải là khi mang CMND đã hết hạn (quá 15 năm kể từ ngày cấp) đi chứng thực bản sao y bản chính thì bị từ chối. Vậy dưới góc độ pháp lý, quy định này được hiểu như thế nào? Liệu cán bộ tư pháp từ chối có đúng luật?

Quy định về các trường hợp không được chứng thực bản sao từ bản chính

Theo quy định tại khoản 2 Điều 2 Nghị định 23/2015/NĐ-CP, chứng thực bản sao từ bản chính là việc cơ quan, tổ chức có thẩm quyền căn cứ vào bản chính để chứng thực bản sao là đúng với bản chính.

Tuy nhiên, không phải mọi giấy tờ đều có thể mang đi sao y. Tại Điều 22 Nghị định 23/2015/NĐ-CP, pháp luật đã liệt kê rõ 06 trường hợp bản chính giấy tờ, văn bản không được dùng làm cơ sở để chứng thực bản sao, bao gồm:

• Bản chính bị tẩy xóa, sửa chữa, thêm, bớt nội dung không hợp lệ.
• Bản chính bị hư hỏng, cũ nát, không xác định được nội dung.
• Bản chính đóng dấu mật của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền hoặc không đóng dấu mật nhưng ghi rõ không được sao chụp.
• Bản chính có nội dung trái pháp luật, đạo đức xã hội; tuyên truyền, kích động chiến tranh, chống chế độ xã hội chủ nghĩa Việt Nam; xuyên tạc lịch sử của dân tộc Việt Nam; xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân, tổ chức; vi phạm quyền công dân.
• Bản chính do cơ quan, tổ chức có thẩm quyền của nước ngoài cấp, công chứng hoặc chứng nhận chưa được hợp pháp hóa lãnh sự.
• Giấy tờ, văn bản do cá nhân tự lập nhưng không có xác nhận và đóng dấu của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền.

Chứng minh nhân dân hết hạn: Được chứng thực nhưng "vô nghĩa"?

Một điểm đáng chú ý là trong danh sách các trường hợp bị từ chối tại Điều 22 nêu trên, không hề có quy định về việc "giấy tờ hết hạn sử dụng" thì không được chứng thực. Điều này dẫn đến một cách hiểu về mặt lý thuyết: CMND hết hạn vẫn có thể được chứng thực bản sao y bản chính nếu nó không thuộc các trường hợp bị cấm khác (như hư hỏng, tẩy xóa...).

Tuy nhiên, thực tế tại các UBND xã, phường hoặc các tổ chức hành nghề công chứng, yêu cầu này thường bị từ chối. Lý do xuất phát từ giá trị pháp lý của bản sao. Theo Điều 3 Nghị định 23/2015/NĐ-CP, bản sao được chứng thực từ bản chính có giá trị sử dụng thay cho bản chính đã dùng để đối chiếu chứng thực trong các giao dịch.

Bản sao được chứng thực từ bản chính theo quy định tại Nghị định này có giá trị sử dụng thay cho bản chính đã dùng để đối chiếu chứng thực trong các giao dịch, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Như vậy, khi bản chính (CMND) đã hết thời hạn sử dụng (15 năm) thì bản thân nó đã không còn giá trị để chứng minh nhân thân trong các giao dịch, thủ tục hành chính. Do đó, việc chứng thực một tờ giấy không còn giá trị sử dụng là một hành động vô nghĩa về mặt thực tiễn. Bản sao được chứng thực từ một bản chính đã hết hạn cũng sẽ không được bất kỳ cơ quan, tổ chức nào chấp nhận khi bạn mang đi thực hiện các giao dịch khác.

Lời khuyên pháp lý cho người dân khi CMND hết hạn

Thay vì cố gắng đi chứng thực một chiếc CMND đã cũ và hết hạn, người dân nên chủ động thực hiện các bước sau để đảm bảo quyền lợi của mình:

1. Làm thủ tục cấp đổi: Ngay khi CMND gần hết hạn hoặc đã hết hạn, hãy đến cơ quan Công an có thẩm quyền để làm thủ tục cấp đổi sang thẻ Căn cước công dân (theo lộ trình tại thời điểm năm 2019).
2. Sử dụng giấy tờ thay thế: Trong thời gian chờ cấp đổi, nếu cần thực hiện các giao dịch gấp, bạn có thể sử dụng Hộ chiếu (còn hạn) để thay thế cho CMND trong hầu hết các giao dịch dân sự và hành chính.
3. Kiểm tra kỹ tình trạng bản chính: Đảm bảo bản chính không bị bong tróc, mờ số hoặc mất ảnh, vì đây là những lỗi cảm quan khiến cán bộ tư pháp có quyền từ chối chứng thực ngay lập tức theo quy định về bản chính bị hư hỏng.

Tóm lại, dù pháp luật không cấm đoán rạch ròi việc chứng thực giấy tờ hết hạn, nhưng để tránh mất thời gian và công sức, bạn không nên đi chứng thực CMND đã quá hạn 15 năm. Hãy luôn đảm bảo giấy tờ tùy thân của mình còn giá trị sử dụng để mọi giao dịch được diễn ra thuận lợi.