Trong cuộc đua xác lập quyền sở hữu công nghiệp, thời gian chính là yếu tố quyết định sự sống còn của một thương hiệu hay một sáng chế. Pháp luật Việt Nam, cụ thể là Luật Sở hữu trí tuệ, áp dụng một nguyên tắc mang tính 'sát phạt' cao: Nguyên tắc nộp đơn đầu tiên (First-to-file). Vậy nguyên tắc này được hiểu cụ thể ra sao và tại sao doanh nghiệp không được phép chậm trễ dù chỉ một ngày?

Thủ tục đăng ký quyền sở hữu trí tuệ đòi hỏi sự nhanh chóng và chính xác (ảnh minh họa)

1. Nguyên tắc nộp đơn đầu tiên là gì?

Nguyên tắc nộp đơn đầu tiên trong pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam có nguồn gốc sâu xa từ "nguyên tắc ưu tiên" quy định tại Công ước Paris về bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp. Hiểu một cách đơn giản, khi có nhiều người cùng nộp đơn đăng ký cho các đối tượng trùng hoặc tương đương nhau, quyền sở hữu sẽ thuộc về người nộp đơn sớm nhất.

Tại thời điểm năm 2021, quy định này được nêu rõ tại Điều 90 Luật Sở hữu trí tuệ (theo Văn bản hợp nhất 07/VBHN-VPQH năm 2019). Cụ thể:

Điều 90. Nguyên tắc nộp đơn đầu tiên

1. Trong trường hợp có nhiều đơn đăng ký các sáng chế trùng hoặc tương đương với nhau, các kiểu dáng công nghiệp trùng hoặc không khác biệt đáng kể với nhau thì văn bằng bảo hộ chỉ được cấp cho sáng chế hoặc kiểu dáng công nghiệp trong đơn hợp lệ có ngày ưu tiên hoặc ngày nộp đơn sớm nhất trong số những đơn đáp ứng các điều kiện để được cấp văn bằng bảo hộ.

2. Trong trường hợp có nhiều đơn của nhiều người khác nhau đăng ký các nhãn hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với nhau dùng cho các sản phẩm, dịch vụ trùng hoặc tương tự với nhau hoặc trường hợp có nhiều đơn của cùng một người đăng ký các nhãn hiệu trùng dùng cho các sản phẩm, dịch vụ trùng nhau thì văn bằng bảo hộ chỉ được cấp cho nhãn hiệu trong đơn hợp lệ có ngày ưu tiên hoặc ngày nộp đơn sớm nhất trong số những đơn đáp ứng các điều kiện để được cấp văn bằng bảo hộ.

2. Các kịch bản xử lý khi có sự trùng lặp

Pháp luật phân chia rõ các trường hợp để đảm bảo tính công bằng nhưng vẫn giữ vững nguyên tắc ưu tiên thời gian:

• Trường hợp có ngày nộp đơn khác nhau: Văn bằng bảo hộ chỉ được cấp cho đơn có ngày ưu tiên hoặc ngày nộp đơn sớm nhất.
• Trường hợp trùng ngày nộp đơn: Đây là tình huống hy hữu nhưng hoàn toàn có thể xảy ra. Theo khoản 3 Điều 90, nếu các đơn cùng đáp ứng điều kiện và cùng ngày nộp đơn sớm nhất, văn bằng chỉ được cấp cho một đơn duy nhất dựa trên thỏa thuận của tất cả những người nộp đơn. Nếu không thỏa thuận được, tất cả các đơn đều bị từ chối.

Cuộc đua nộp đơn đăng ký bảo hộ nhãn hiệu và sáng chế luôn diễn ra khốc liệt (ảnh minh họa)

3. Vai trò chiến lược của nguyên tắc nộp đơn đầu tiên

Không phải ngẫu nhiên mà hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ thế giới và Việt Nam lại ưu tiên nguyên tắc này thay vì nguyên tắc "người sử dụng đầu tiên" (First-to-use). Vai trò của nó bao gồm:

• Tính minh bạch và dễ xác định: Giúp cơ quan quản lý nhà nước (Cục Sở hữu trí tuệ) dễ dàng xác định chủ thể được cấp bằng dựa trên dấu mốc thời gian khách quan, giảm thiểu tranh chấp kéo dài.
• Thúc đẩy sự sáng tạo và công bố sớm: Khuyến khích các nhà sáng chế, doanh nghiệp nhanh chóng hoàn thiện và công bố thành quả nghiên cứu để xác lập quyền, tránh việc giữ bí mật quá lâu làm kìm hãm sự phát triển chung của xã hội.
• Công cụ bảo vệ thương hiệu: Nâng cao ý thức của doanh nghiệp trong việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu ngay từ khi bắt đầu ý tưởng kinh doanh, tránh tình trạng bị đối thủ "hớt tay trên".

4. Lời khuyên cho doanh nghiệp

Trong bối cảnh thị trường cạnh tranh khốc liệt, việc hiểu và vận dụng đúng nguyên tắc nộp đơn đầu tiên là cực kỳ quan trọng. Doanh nghiệp cần lưu ý:

1. Đăng ký ngay khi có thể: Đừng đợi đến khi sản phẩm nổi tiếng mới đi đăng ký nhãn hiệu. Hãy thực hiện ngay từ giai đoạn thiết kế logo, bao bì.
2. Tra cứu kỹ lưỡng: Trước khi nộp đơn, cần tra cứu hệ thống dữ liệu để biết đã có ai nộp đơn tương tự trước đó hay chưa, tránh lãng phí thời gian và chi phí.
3. Tận dụng quyền ưu tiên: Nếu đã nộp đơn tại nước ngoài (thành viên Công ước Paris), hãy tận dụng thời hạn ưu tiên để nộp đơn tại Việt Nam nhằm giữ vững ngày nộp đơn gốc.

Nguyên tắc nộp đơn đầu tiên là một lời nhắc nhở đanh thép: Trong sở hữu trí tuệ, người đến sau thường không có cơ hội. Hãy bảo vệ tài sản trí tuệ của mình một cách chủ động và nhanh chóng nhất.