Thời điểm cuối năm 2021, cùng với sự bùng nổ của công nghệ số, các hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản qua mạng xã hội, tin nhắn điện thoại hay các sàn thương mại điện tử giả mạo đang diễn biến hết sức phức tạp. Nhiều nạn nhân rơi vào cảnh bế tắc, loay hoay không biết phải bắt đầu từ đâu để đòi lại số tiền đã mất. Câu hỏi đặt ra là: Bị lừa đảo qua mạng có kiện được không và quy trình xử lý như thế nào?

1. Bị lừa đảo qua mạng: Khởi kiện dân sự hay tố giác hình sự?

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa việc "khởi kiện" và "tố giác". Thực tế, theo quy định của pháp luật Việt Nam, hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản mang bản chất là tội phạm hình sự chứ không đơn thuần là tranh chấp dân sự. Do đó, thay vì khởi kiện ra Tòa án dân sự theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, nạn nhân cần thực hiện thủ tục tố giác tội phạm tại cơ quan Công an.

Hành vi lừa đảo qua mạng thường được thực hiện bằng các thủ đoạn gian dối như: giả danh cán bộ cơ quan chức năng, lừa đảo trúng thưởng, tuyển cộng tác viên làm việc nhẹ lương cao... Mục đích cuối cùng của kẻ xấu là khiến nạn nhân tin tưởng và tự nguyện chuyển tiền, sau đó cắt đứt liên lạc.

2. Quy trình tố giác tội phạm lừa đảo qua mạng tại cơ quan Công an

Để bảo vệ quyền lợi của mình, ngay khi phát hiện bị lừa đảo, nạn nhân cần bình tĩnh thu thập chứng cứ và thực hiện các bước sau theo quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự 2015:

Địa điểm nộp đơn tố giác

Nạn nhân có thể gửi đơn tố giác, tin báo về tội phạm đến Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Công an xã, phường, thị trấn nơi gần nhất hoặc nơi xảy ra hành vi phạm tội. Cơ quan tiếp nhận có trách nhiệm lập biên bản và tiến hành xác minh sơ bộ nguồn tin.

Hồ sơ cần chuẩn bị

Một bộ hồ sơ tố giác đầy đủ sẽ giúp cơ quan chức năng nhanh chóng vào cuộc. Bạn cần chuẩn bị:

• Đơn trình báo/tố giác tội phạm: Ghi rõ thông tin cá nhân, diễn biến sự việc, số tiền bị chiếm đoạt và thông tin về đối tượng lừa đảo (nếu có).
• Chứng minh nhân dân/Căn cước công dân: Bản sao có chứng thực của người tố giác.
• Chứng cứ kèm theo: Đây là phần quan trọng nhất, bao gồm ảnh chụp màn hình tin nhắn, ghi âm cuộc gọi, biên lai chuyển tiền ngân hàng, địa chỉ trang web lừa đảo...

3. Khung hình phạt nghiêm khắc đối với hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Tùy vào tính chất, mức độ và giá trị tài sản bị chiếm đoạt, kẻ lừa đảo có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Xử phạt hành chính

Theo quy định tại Nghị định 167/2013/NĐ-CP (có hiệu lực tại thời điểm tháng 12/2021), hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự sẽ bị xử lý như sau:

Trích khoản 1 Điều 15 Nghị định 167/2013/NĐ-CP: Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với hành vi dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản của người khác.

Truy cứu trách nhiệm hình sự

Nếu giá trị tài sản chiếm đoạt từ 2.000.000 đồng trở lên hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử phạt hành chính, đối tượng sẽ bị truy cứu về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015.

Trích Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017):
1. Người nào bằng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản của người khác trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng thuộc một trong các trường hợp quy định tại các điểm a, b, c và d khoản này, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm...
4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân: a) Chiếm đoạt tài sản trị giá 500.000.000 đồng trở lên...

Như vậy, mức hình phạt cao nhất đối với tội danh này có thể lên đến tù chung thân. Đây là lời cảnh báo đanh thép của pháp luật đối với những kẻ coi thường pháp luật, lợi dụng lòng tin của người khác để trục lợi bất chính.

Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý

Trong bối cảnh tội phạm mạng ngày càng tinh vi, người dân cần nâng cao cảnh giác, tuyệt đối không cung cấp mã OTP, mật khẩu ngân hàng hay chuyển tiền cho người lạ. Khi có dấu hiệu bị lừa đảo, hãy lập tức liên hệ với ngân hàng để phong tỏa tài khoản và đến ngay cơ quan Công an gần nhất để trình báo. Việc tố giác kịp thời không chỉ giúp bạn có cơ hội đòi lại tài sản mà còn góp phần ngăn chặn những nạn nhân tiếp theo.