Trong bối cảnh quan hệ lao động ngày càng phức tạp, việc thành lập Công đoàn cơ sở tại doanh nghiệp không chỉ là câu chuyện tuân thủ pháp luật mà còn là chiến lược quản trị nhân sự bền vững. Tuy nhiên, tính đến tháng 6/2020, vẫn còn không ít chủ doanh nghiệp mơ hồ về tính bắt buộc cũng như những quyền lợi sát sườn khi vận hành tổ chức này.

Thành lập Công đoàn: Quyền tự nguyện hay nghĩa vụ bắt buộc?

Căn cứ theo quy định tại Điều 6 Luật Công đoàn 2012, Công đoàn được thành lập trên cơ sở tự nguyện của người lao động. Điều này đồng nghĩa với việc Nhà nước không áp đặt mệnh lệnh hành chính buộc doanh nghiệp phải ra quyết định thành lập Công đoàn.

Hệ thống tổ chức hiện nay theo Điều 7 Luật Công đoàn 2012 xác định Công đoàn cơ sở là cấp nền tảng, được tổ chức trong các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp. Dù không bắt buộc về mặt khởi tạo, nhưng doanh nghiệp có trách nhiệm phối hợp và tạo điều kiện thuận lợi nếu tập thể người lao động có nguyện vọng thành lập tổ chức đại diện cho mình.

Nghĩa vụ tài chính: Không có Công đoàn vẫn phải đóng kinh phí 2%

Đây là điểm mà nhiều doanh nghiệp thường lầm tưởng: "Không có Công đoàn thì không phải đóng tiền". Thực tế, theo Điều 5 Nghị định 191/2013/NĐ-CP, mức đóng kinh phí công đoàn bằng 2% quỹ tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động. Nghĩa vụ này áp dụng cho tất cả các doanh nghiệp, bất kể đã thành lập Công đoàn cơ sở hay chưa.

Đặc biệt, từ ngày 15/04/2020, khi Nghị định 28/2020/NĐ-CP chính thức có hiệu lực, chế tài xử phạt đối với các vi phạm về đóng kinh phí công đoàn đã trở nên nghiêm khắc hơn rất nhiều.

Cụ thể, tại Điều 37 Nghị định 28/2020/NĐ-CP quy định: Phạt tiền từ 12% đến 15% tổng số tiền phải đóng kinh phí công đoàn tại thời điểm lập biên bản vi phạm hành chính nhưng tối đa không quá 75.000.000 đồng đối với người sử dụng lao động có một trong các hành vi: Chậm đóng kinh phí công đoàn; Đóng kinh phí công đoàn không đúng mức quy định; Đóng kinh phí công đoàn không đủ số người thuộc đối tượng phải đóng.

Lợi ích thực tế khi doanh nghiệp có tổ chức Công đoàn

Thay vì chỉ nhìn thấy nghĩa vụ, doanh nghiệp nên xem xét những lợi ích to lớn về mặt quản trị và tài chính khi có Công đoàn cơ sở:

1. Tối ưu hóa nguồn kinh phí phúc lợi

Nếu không có Công đoàn, 2% kinh phí đóng đi sẽ nộp hoàn toàn về Công đoàn cấp trên. Ngược lại, khi có Công đoàn cơ sở, doanh nghiệp được giữ lại một tỷ lệ lớn (theo quy định năm 2020 là khoảng 70% kinh phí và 60% đoàn phí) để trực tiếp chi cho các hoạt động thăm hỏi, quà cáp, du lịch, khen thưởng cho chính nhân viên của mình. điều này giúp doanh nghiệp giảm bớt gánh nặng chi phí phúc lợi từ nguồn lợi nhuận sau thuế.

2. Cầu nối hóa giải xung đột lao động

Theo Luật Công đoàn 2012, tổ chức này đóng vai trò đại diện, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người lao động. Trong các vấn đề nhạy cảm như xây dựng thang bảng lương, nội quy lao động hay kỷ luật, Công đoàn là bên trung gian giúp truyền tải tâm tư của nhân viên và giải thích chính sách của doanh nghiệp, từ đó hạn chế tối đa các cuộc đình công hoặc tranh chấp pháp lý kéo dài.

3. Nâng cao uy tín và thương hiệu tuyển dụng

Một doanh nghiệp có tổ chức Công đoàn hoạt động mạnh mẽ thường được đánh giá là môi trường làm việc chuyên nghiệp, tôn trọng người lao động. Đây là điểm cộng lớn khi thực hiện các báo cáo tuân thủ trách nhiệm xã hội (CSR) hoặc khi tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu vốn đòi hỏi khắt khe về tiêu chuẩn lao động.

Lời khuyên cho nhà quản trị

Dù pháp luật không bắt buộc, nhưng với những quy định mới về xử phạt tại Nghị định 28/2020/NĐ-CP và lợi ích từ việc giữ lại kinh phí công đoàn, các doanh nghiệp nên chủ động hướng dẫn người lao động thành lập Công đoàn. Đây là giải pháp "vẹn cả đôi đường": vừa đảm bảo tuân thủ pháp luật, vừa tạo dựng nền tảng cho sự phát triển ổn định của doanh nghiệp trong tương lai.