Tại Việt Nam, quyền tự do tín ngưỡng và tôn giáo luôn được Đảng và Nhà nước tôn trọng và bảo hộ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít cá nhân đã lợi dụng lòng tin, sự thiếu hiểu biết hoặc những lúc yếu lòng của người dân để thực hiện các hành vi "buôn thần bán thánh", trục lợi cá nhân. Những hành vi này không chỉ làm hoen ố hình ảnh tốt đẹp của các tôn giáo mà còn gây ra những hệ lụy nghiêm trọng về kinh tế và trật tự xã hội.

Lợi dụng tôn giáo để trục lợi: Hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối

Theo quy định tại Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016, Nhà nước Việt Nam bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của mọi người nhưng cũng đặt ra những giới hạn nghiêm ngặt để bảo vệ lợi ích chung. Cụ thể, tại điểm đ khoản 4 Điều 5 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 đã liệt kê rõ các hành vi bị nghiêm cấm:

Điều 5. Các hành vi bị nghiêm cấm
...
4. Lợi dụng hoạt động tín ngưỡng, hoạt động tôn giáo để:
...
đ) Trục lợi.

Việc trục lợi ở đây được hiểu là hành vi sử dụng danh nghĩa tôn giáo, các nghi lễ tâm linh hoặc uy tín của tổ chức tôn giáo để thu lợi bất chính về mặt vật chất hoặc các lợi ích khác cho cá nhân hoặc nhóm người, trái với mục đích tốt đẹp ban đầu của tôn giáo.

Xử phạt hành chính đối với hành vi lợi dụng tôn giáo

Trong trường hợp hành vi lợi dụng tôn giáo để trục lợi chưa gây ra hậu quả nghiêm trọng hoặc chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm hình sự, người vi phạm sẽ bị xử lý theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính. Tại thời điểm tháng 11/2021, các quy định này được áp dụng theo Nghị định 167/2013/NĐ-CP.

Cụ thể, theo điểm c khoản 1 Điều 15 Nghị định 167/2013/NĐ-CP, hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác (trong đó có việc lợi dụng tâm linh, tôn giáo) có thể bị phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng.

Truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Đây là khung hình phạt nặng nhất dành cho những kẻ biến niềm tin tôn giáo thành công cụ để "vét túi" người dân. Nếu hành vi lợi dụng tôn giáo được thực hiện bằng các thủ đoạn gian dối (như giả danh chức sắc, bịa đặt về các khả năng siêu nhiên, yêu cầu cúng dường số tiền lớn để giải hạn...) nhằm chiếm đoạt tài sản, người vi phạm sẽ bị truy cứu theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

Các khung hình phạt chính bao gồm:

• Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm: Áp dụng khi tài sản chiếm đoạt trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự.
• Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm: Nếu phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp hoặc chiếm đoạt tài sản từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng.
• Phạt tù từ 07 năm đến 15 năm: Nếu chiếm đoạt tài sản trị giá từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng.
• Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân: Nếu chiếm đoạt tài sản trị giá từ 500.000.000 đồng trở lên hoặc lợi dụng tình trạng khẩn cấp.

Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc tịch thu tài sản.

Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích Nhà nước

Bên cạnh mục đích trục lợi vật chất, nếu hành vi lợi dụng tôn giáo còn nhằm mục đích lôi kéo, kích động người dân xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác, người vi phạm có thể bị xử lý theo Điều 331 Bộ luật Hình sự 2015.

Điều 331. Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân
1. Người nào lợi dụng các quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do tín ngưỡng, tôn giáo, tự do hội họp, lập hội và các quyền tự do dân chủ khác xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
2. Phạm tội gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.

Pháp luật Việt Nam luôn tạo điều kiện cho các tôn giáo hoạt động theo đúng tôn chỉ, mục đích và quy định của pháp luật. Tuy nhiên, mọi hành vi đi ngược lại lợi ích chung, lợi dụng đức tin để trục lợi đều sẽ bị trừng trị nghiêm minh. Người dân cần tỉnh táo, nâng cao cảnh giác trước các biểu hiện tôn giáo biến tướng, mê tín dị đoan để tránh "tiền mất tật mang".