Miễn chấp hành án phạt tù là một trong những chính sách nhân đạo quan trọng của Nhà nước đối với người bị kết án khi họ đáp ứng đủ các điều kiện khắt khe do pháp luật quy định. Việc nắm vững trình tự, thủ tục cũng như cơ quan có thẩm quyền giải quyết không chỉ bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người chấp hành án mà còn trợ giúp gia đình họ thực hiện các thủ tục pháp lý một cách nhanh chóng, chính xác.

Căn cứ theo quy định tại Điều 37 Luật Thi hành án hình sự 2025 (số 127/2025/QH15), quy trình xét miễn chấp hành án phạt tù được thực hiện nghiêm ngặt qua 4 bước cơ bản sau đây:

1. Trình tự 4 bước thực hiện thủ tục miễn chấp hành án phạt tù

Bước 1: Lập và hoàn thiện hồ sơ đề nghị miễn chấp hành án phạt tù

Trách nhiệm lập hồ sơ đề nghị xét miễn chấp hành án thuộc về Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh hoặc Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu nơi người bị kết án, người đang chấp hành án cư trú hoặc làm việc. Cơ quan này sẽ thu thập, tổng hợp các tài liệu hợp lệ để gửi đến Tòa án có thẩm quyền xem xét.

Hồ sơ pháp lý đề nghị miễn chấp hành án phạt tù bao gồm đầy đủ các văn bản, giấy tờ sau:

• Bản sao bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật liên quan đến vụ án;

• Văn bản đề nghị chính thức của Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền chuyên môn;

• Đơn xin miễn chấp hành án phạt tù do chính người bị kết án viết và ký tên (hoặc do người đại diện hợp pháp thực hiện trong trường hợp đặc biệt);

• Giấy tờ, tài liệu chứng minh người bị kết án thuộc các trường hợp đặc biệt được pháp luật ưu ái xem xét miễn chấp hành án, bao gồm:

  • Trường hợp lập công hoặc lập công lớn: Phải có bản tường trình chi tiết sự việc, được xác nhận chính thức bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền;

  • Trường hợp mắc bệnh hiểm nghèo: Phải có kết luận y khoa chính thức về tình trạng sức khỏe từ cơ sở khám bệnh, chữa bệnh cấp cơ bản trở lên;

  • Trường hợp chấp hành tốt pháp luật và có hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn: Phải có văn bản xác nhận hoàn cảnh thực tế của Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người đó đang cư trú.

Bước 2: Tòa án thụ lý và tổ chức phiên họp xem xét hồ sơ

Sau khi tiếp nhận đầy đủ hồ sơ hợp lệ từ phía Viện kiểm sát, Tòa án tiến hành thẩm định và xử lý theo các khung thời hạn quy định chặt chẽ:

• Trong thời hạn 02 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ, Chánh án Tòa án có thẩm quyền ra quyết định phân công một Thẩm phán phụ trách chủ trì phiên họp xét miễn;

• Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày được phân công, Thẩm phán được giao nhiệm vụ phải mở phiên họp xét miễn chấp hành án phạt tù và ban hành quyết định chấp nhận hoặc không chấp nhận đề nghị;

• Phiên họp xét miễn bắt buộc phải có sự tham gia trực tiếp của Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp để bảo đảm tính khách quan, tuân thủ pháp luật;

• Trường hợp hồ sơ còn thiếu sót, Tòa án có quyền yêu cầu bổ sung. Khi đó, thời hạn 07 ngày mở phiên họp sẽ được tính lại kể từ ngày Tòa án nhận đủ hồ sơ bổ sung.

Bước 3: Tuyên bố và gửi quyết định của Tòa án đến các cơ quan có liên quan

Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày ban hành quyết định xét miễn chấp hành án phạt tù, Tòa án phải thực hiện việc tống đạt và gửi quyết định đến tất cả các cá nhân, cơ quan có thẩm quyền theo quy định, bao gồm:

• Người được xét miễn chấp hành án phạt tù (hoặc đại diện của họ);

• Viện kiểm sát đã gửi đề nghị xét miễn và Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp;

• Cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền cấp tỉnh hoặc cấp quân khu;

• Tòa án đã ra quyết định thi hành án phạt tù trước đó;

• Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người được miễn chấp hành án về cư trú;

• Đơn vị quân đội được giao nhiệm vụ quản lý người chấp hành án (nếu thuộc thẩm quyền quân đội);

• Bộ Ngoại giao (trong trường hợp đối tượng được miễn chấp hành án phạt tù là công dân nước ngoài).

Bước 4: Thực hiện thủ tục trả tự do và báo cáo kết quả thi hành

Ngay sau khi nhận được quyết định có hiệu lực của Tòa án về việc miễn chấp hành án phạt tù, Ban giám thị trại giam hoặc Trưởng trại tạm giam có trách nhiệm tiến hành ngay các thủ tục pháp lý để trả tự do cho người được miễn.

Sau khi hoàn tất việc trả tự do, cơ sở giam giữ phải thực hiện văn bản báo cáo kết quả cho cơ quan quản lý thi hành án hình sự có thẩm quyền thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng hoặc cơ quan thi hành án hình sự cấp tỉnh, cấp quân khu để lưu hồ sơ quản lý.

2. Các hành vi bị nghiêm cấm trong quá trình thi hành án hình sự

Nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, trật tự kỷ cương tại các cơ sở giam giữ và quyền con người của người chấp hành án, Điều 7 Luật Thi hành án hình sự 2025 quy định nghiêm cấm các hành vi vi phạm sau đây:

"1. Phá hủy cơ sở quản lý, giam giữ; hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản của cơ sở quản lý, giam giữ; tổ chức trốn hoặc trốn khỏi nơi quản lý, giam giữ; tổ chức trốn hoặc trốn khi đang bị áp giải, dẫn giải; đánh tháo phạm nhân, người chấp hành biện pháp tư pháp, người bị áp giải, dẫn giải.

2. Không chấp hành quyết định thi hành án hình sự; cản trở hoặc chống lại việc thực hiện nội quy, quy chế về thi hành án hình sự hoặc quyết định, yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền trong thi hành án hình sự.

3. Tổ chức, kích động, xúi giục, lôi kéo, dụ dỗ, giúp sức, cưỡng bức người khác vi phạm pháp luật về thi hành án hình sự; trả thù, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người có trách nhiệm thi hành án hình sự.

4. Không ra quyết định thi hành án hình sự; không thi hành quyết định trả tự do theo quy định của pháp luật và quyết định khác của cơ quan, người có thẩm quyền trong thi hành án hình sự.

5. Đưa hối lộ, nhận hối lộ, môi giới hối lộ, nhũng nhiễu trong thi hành án hình sự.

6. Tha trái pháp luật người đang bị giam, người bị áp giải thi hành án; thiếu trách nhiệm trong việc quản lý, canh gác, áp giải thi hành án để người chấp hành án phạt tù, án tử hình hoặc án phạt trục xuất trốn.

7. Lợi dụng, lạm dụng chức vụ, quyền hạn để đề nghị hoặc không đề nghị miễn, giảm, hoãn, tạm đình chỉ, tha tù trước thời hạn có điều kiện trái quy định...

8. Tra tấn và các hình thức đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục người chấp hành án, biện pháp tư pháp..."

Mọi hành vi vi phạm tùy thuộc vào bản chất, tính chất và mức độ hậu quả sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự nghiêm minh theo quy định hiện hành.