Trong kỷ nguyên số, việc chia sẻ và sử dụng lại các tác phẩm trí tuệ diễn ra hàng ngày, hàng giờ. Tuy nhiên, không phải ai cũng nắm rõ ranh giới giữa việc trích dẫn hợp pháp và hành vi xâm phạm quyền tác giả. Vậy, hiểu như thế nào là trích dẫn hợp lý tác phẩm theo quy định pháp luật hiện hành?

Thế nào là trích dẫn hợp lý tác phẩm?

Trích dẫn hợp lý là việc sử dụng một phần tác phẩm của người khác trong tác phẩm của mình nhằm mục đích giới thiệu, bình luận hoặc làm sáng tỏ một vấn đề nào đó mà không cần phải xin phép hay trả tiền nhuận bút cho tác giả, chủ sở hữu. Tuy nhiên, việc này phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện do pháp luật quy định để đảm bảo không xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền tác giả.

Căn cứ Điều 25 Văn bản hợp nhất 07/VBHN-VPQH năm 2019 hợp nhất Luật Sở hữu trí tuệ, các trường hợp trích dẫn được coi là hợp lý bao gồm:

“b) Trích dẫn hợp lý tác phẩm mà không làm sai ý tác giả để bình luận hoặc minh họa trong tác phẩm của mình;

c) Trích dẫn tác phẩm mà không làm sai ý tác giả để viết báo, dùng trong ấn phẩm định kỳ, trong chương trình phát thanh, truyền hình, phim tài liệu;

d) Trích dẫn tác phẩm để giảng dạy trong nhà trường mà không làm sai ý tác giả, không nhằm mục đích thương mại;”

Các điều kiện bắt buộc để việc trích dẫn được coi là "hợp lý"

Không phải mọi hành vi sao chép một phần tác phẩm đều được coi là trích dẫn hợp lý. Theo khoản 2 Điều 25 của văn bản này, tổ chức và cá nhân khi thực hiện trích dẫn phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chí sau:

• Không làm sai ý tác giả: Nội dung trích dẫn phải trung thực, không được cắt xén hoặc đặt vào ngữ cảnh làm thay đổi thông điệp gốc của tác giả.
• Không làm ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường tác phẩm: Việc trích dẫn không được thay thế cho việc mua hoặc sử dụng tác phẩm gốc, làm giảm doanh thu hoặc cơ hội kinh doanh của chủ sở hữu.
• Không gây phương hại đến các quyền của tác giả, chủ sở hữu: Bao gồm cả quyền nhân thân và quyền tài sản.
• Bắt buộc phải thông tin về nguồn gốc: Phải ghi rõ tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm được trích dẫn (ví dụ: tên sách, báo, đường link website, năm xuất bản...).

Lưu ý về số lượng và thực chất của phần trích dẫn

Pháp luật Việt Nam hiện nay không quy định cứng nhắc số lượng từ ngữ hay tỷ lệ phần trăm được phép trích dẫn. Tuy nhiên, tính "hợp lý" thường được đánh giá dựa trên:

1. Mục đích trích dẫn: Chỉ nhằm giới thiệu, bình luận hoặc làm sáng tỏ vấn đề. Nếu phần trích dẫn chiếm tỷ trọng quá lớn và trở thành nội dung chính của tác phẩm mới, nó có thể bị coi là xâm phạm bản quyền.
2. Tính chất của loại hình tác phẩm: Việc trích dẫn một đoạn văn trong một cuốn tiểu thuyết sẽ khác với việc trích dẫn một đoạn nhạc hay một hình ảnh trong tác phẩm mỹ thuật.

Việc hiểu đúng và vận dụng linh hoạt các quy định về trích dẫn hợp lý không chỉ giúp các nhà nghiên cứu, nhà báo, giáo viên hoàn thành tốt công việc của mình mà còn góp phần xây dựng một môi trường tôn trọng bản quyền và thúc đẩy sáng tạo tại Việt Nam.