Tình trạng đối tác chậm trễ thực hiện nghĩa vụ thanh toán sau khi đã nhận bàn giao hàng hóa và hóa đơn là câu chuyện nan giải phổ biến đối với cộng đồng doanh nghiệp. Không ít chủ doanh nghiệp và kế toán băn khoăn: Liệu khi bên mua chưa thanh toán tiền theo thỏa thuận hợp đồng, bên bán có được tạm hoãn kê khai và nộp thuế giá trị gia tăng (GTGT) đầu ra hay không? Nếu buộc phải nộp trước tiền thuế, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với áp lực dòng tiền và những rủi ro pháp lý nào?

1. Tình huống thực tế: Xuất hóa đơn nhưng đối tác "chây ì" thanh toán

Để làm rõ bản chất vấn đề, chúng ta hãy xem xét một tình huống pháp lý và thực tế kinh doanh khá điển hình:

Vào tháng 03/2026, Công ty A ký kết hợp đồng kinh tế cung cấp lô thiết bị điện công nghiệp cho đối tác là Công ty B với tổng giá trị hợp đồng thanh toán là 5,5 tỷ đồng (đã bao gồm thuế GTGT). Ngay trong tháng 03/2026, Công ty A đã hoàn tất việc bàn giao toàn bộ máy móc thiết bị theo đúng thỏa thuận, hai bên lập biên bản giao nhận hàng hóa đầy đủ và Công ty A đã xuất hóa đơn điện tử hợp pháp gửi cho bên mua.

Theo điều khoản thanh toán trong hợp đồng thương mại, Công ty B có trách nhiệm thanh toán toàn bộ 5,5 tỷ đồng trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày nhận đủ hàng và hóa đơn. Tuy nhiên, thời hạn trôi qua, đến tận tháng 10/2026, Công ty B vẫn không thực hiện nghĩa vụ chi trả với lý do gặp khủng hoảng tài chính, nghẽn dòng tiền. Đứng trước tình thế này, Công ty A rơi vào thế "tiến thoái lưỡng nan": Tiền hàng chưa thu về một đồng, vậy khoản thuế GTGT đầu ra tương ứng có bắt buộc phải nộp vào ngân sách nhà nước hay được quyền hoãn lại?

Việc bàn giao hàng hóa và xuất hóa đơn làm phát sinh nghĩa vụ thuế GTGT ngay cả khi bên mua chưa trả tiền (ảnh minh họa)

2. Khách nợ tiền hàng, doanh nghiệp có được hoãn nộp thuế GTGT?

Câu trả lời dứt khoát theo pháp luật hiện hành là: Hoàn toàn KHÔNG được hoãn nộp thuế GTGT. Việc khách hàng chậm thanh toán công nợ theo hợp đồng thương mại không làm thay đổi hay trì hoãn thời điểm phát sinh nghĩa vụ thuế của bên bán.

Căn cứ theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 8 Văn bản hợp nhất 93/VBHN-VPQH năm 2025 hợp nhất Luật Thuế giá trị gia tăng:

• Đối với hàng hóa, thời điểm xác định thuế GTGT là thời điểm chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hàng hóa cho người mua hoặc thời điểm lập hóa đơn, không phân biệt đã thu được tiền hay chưa thu được tiền.

Quy định mang tính nguyên tắc cốt lõi này khẳng định rằng thuế GTGT là thuế gián thu, tính trên giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ phát sinh trong quá trình từ sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng. Nghĩa vụ kê khai và nộp thuế gắn liền với sự kiện pháp lý là chuyển giao hàng hóa hoặc xuất hóa đơn, chứ không phụ thuộc vào tình trạng thanh toán công nợ dân sự giữa hai bên.

Đối chiếu với trường hợp của Công ty A:

• Công ty A đã bàn giao trọn vẹn thiết bị điện cho bên B vào tháng 03/2026 (có biên bản bàn giao);
• Đồng thời đã phát hành hóa đơn điện tử hợp pháp trong tháng 03/2026.

Như vậy, cả thời điểm chuyển giao quyền sở hữu hàng hóa và thời điểm lập hóa đơn đều rơi vào kỳ tính thuế tháng 03/2026 (hoặc Quý 1/2026 tùy theo phương thức khai thuế của doanh nghiệp). Do đó, nghĩa vụ kê khai thuế GTGT đầu ra đã hoàn tất phát sinh tại kỳ đó, bên bán không thể viện dẫn việc đối tác nợ tiền để tự ý trì hoãn kê khai hoặc chậm nộp tiền thuế.

3. Cách xác định số thuế GTGT đầu ra phải nộp và bài toán dòng tiền

Theo nguyên tắc tính thuế GTGT theo phương pháp khấu trừ:

Thuế GTGT phải nộp = Thuế GTGT đầu ra – Thuế GTGT đầu vào được khấu trừ

Trong ví dụ của Công ty A với giá trị hợp đồng thanh toán là 5,5 tỷ đồng đã bao gồm thuế GTGT:

• Nếu áp dụng mức thuế suất thuế GTGT thông thường là 10% đối với thiết bị điện, doanh thu chưa bao gồm thuế GTGT sẽ là: 5.500.000.000 / 1,1 = 5.000.000.000 đồng (5 tỷ đồng).
• Số thuế GTGT đầu ra phát sinh tương ứng là: 5.000.000.000 x 10% = 500.000.000 đồng (500 triệu đồng).

Giả sử trong kỳ đó, Công ty A chỉ có 100 triệu đồng thuế GTGT đầu vào hợp lệ được khấu trừ, thì số thuế thực nộp vào ngân sách nhà nước là 400 triệu đồng. Như vậy, dù chưa thu được bất kỳ một đồng nào trong số 5,5 tỷ đồng từ Công ty B, Công ty A vẫn phải tự bỏ nguồn vốn tự có ra để nộp 400 triệu đồng tiền thuế vào Kho bạc Nhà nước.

Đây chính là thách thức cực kỳ lớn về dòng tiền lưu động mà rất nhiều doanh nghiệp cung ứng, sản xuất, xây dựng thường xuyên gặp phải khi bán hàng trả chậm hoặc cho nợ gối đầu.

4. Rủi ro khôn lường nếu tự ý hoãn nộp tiền thuế

Nhiều doanh nghiệp vì bức xúc trước sự bội tín của khách hàng mà cố tình giữ lại tiền thuế, chờ khi nào khách thanh toán mới đi nộp ngân sách. Tuy nhiên, hành vi này sẽ kéo theo hàng loạt chế tài pháp lý nghiêm khắc theo quy định của pháp luật quản lý thuế:

Tiền chậm nộp thuế tính theo từng ngày

Căn cứ theo quy định tại Điều 55 và khoản 2 Điều 59 Luật Quản lý thuế 2019, thời hạn nộp thuế chậm nhất là ngày cuối cùng của thời hạn nộp hồ sơ khai thuế. Nếu quá thời hạn này mà doanh nghiệp chưa nộp đủ tiền thuế, hệ thống quản lý thuế sẽ tự động tính tiền chậm nộp bằng 0,03%/ngày trên tổng số tiền thuế nợ.

Ví dụ: Với số thuế nợ là 500 triệu đồng, tính từ tháng 04/2026 đến tháng 10/2026 (khoảng 180 ngày), số tiền phạt chậm nộp phát sinh thêm sẽ lên tới: 500.000.000 x 0,03% x 180 = 27.000.000 đồng. Khoản chi phí tiền chậm nộp này không được tính vào chi phí hợp lý được trừ khi xác định thuế thu nhập doanh nghiệp.

Biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định hành chính về quản lý thuế

Nếu nợ thuế kéo dài quá 90 ngày kể từ ngày hết hạn nộp thuế, cơ quan thuế sẽ tiến hành các biện pháp cưỡng chế theo quy định của Luật Quản lý thuế 2019, bao gồm:

• Trích tiền từ tài khoản ngân hàng, phong tỏa tài khoản của người nộp thuế;
• Khấu trừ một phần tiền lương hoặc thu nhập;
• Ngừng sử dụng hóa đơn điện tử;
• Kê biên tài sản, bán đấu giá tài sản kê biên;
• Thu tiền, tài sản khác của người nộp thuế do cơ quan, tổ chức, cá nhân khác đang nắm giữ;
• Thu hồi giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh và tạm hoãn xuất cảnh đối với người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp.

5. Khuyến nghị giải pháp cho doanh nghiệp quản trị rủi ro công nợ và thuế

Để bảo vệ dòng tiền và tuân thủ chuẩn mực quy định thuế, doanh nghiệp cần chủ động áp dụng các giải pháp quản trị chiến lược sau:

1. Tách bạch nghĩa vụ thuế và tranh chấp hợp đồng: Doanh nghiệp cần hiểu rõ pháp luật về thuế và pháp luật thương mại vận hành trên hai cơ chế độc lập. Tranh chấp hợp đồng và nợ tiền hàng phải giải quyết thông qua thương lượng, khởi kiện tại Tòa án nhân dân hoặc Trọng tài thương mại; tuyệt đối không thể lấy lý do đối tác nợ tiền để vi phạm pháp luật thuế.
2. Rà soát điều khoản thanh toán và giao hàng: Thiết lập quy định đặt cọc (ít nhất đủ bù đắp khoản thuế GTGT đầu ra và chi phí vận hành), hoặc áp dụng hình thức thư tín dụng (L/C), bảo lãnh thanh toán của ngân hàng đối với các đơn hàng giá trị lớn.
3. Phân kỳ giao hàng và xuất hóa đơn: Đối với các hợp đồng cung ứng số lượng lớn theo từng giai đoạn, cần thỏa thuận rõ việc giao hàng theo đợt và chỉ giao tiếp đợt sau khi đợt trước đã thanh toán đủ tiền, qua đó kiểm soát khối lượng hóa đơn xuất ra và giới hạn nghĩa vụ thuế GTGT phải gánh trước.
4. Trích lập dự phòng nợ phải thu khó đòi: Khi khoản công nợ của khách hàng quá hạn theo tiêu chuẩn quy định, doanh nghiệp cần kịp thời trích lập quỹ dự phòng nợ phải thu khó đòi để ghi nhận vào chi phí hợp lý khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp, giúp giảm bớt gánh nặng tài chính.