Nuôi con nuôi không chỉ là một thủ tục pháp lý mà còn là một hành trình nhân văn nhằm tìm kiếm mái ấm cho những trẻ em thiếu may mắn. Tuy nhiên, trong thực tế đời sống, có những hoàn cảnh trớ trêu khi cha mẹ đẻ vì áp lực kinh tế, tâm lý hoặc sức khỏe mà đành lòng cho con đi, để rồi sau đó lại sống trong sự dằn vặt và mong muốn được nhận lại con. Đứng dưới góc độ pháp lý tại thời điểm năm 2020, câu hỏi đặt ra là: Khi đã hoàn tất thủ tục, cha mẹ đẻ có quyền đòi lại con hay không?

Nỗi lòng của người mẹ khi phải xa rời đứa con thân yêu (ảnh minh họa)

Quy định về việc lấy ý kiến cha mẹ đẻ khi cho con nuôi

Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Nuôi con nuôi 2010, nuôi con nuôi là việc xác lập quan hệ cha, mẹ và con giữa người nhận con nuôi và người được nhận làm con nuôi. Quan hệ này chỉ chính thức phát sinh sau khi được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền đăng ký và trao Giấy chứng nhận nuôi con nuôi.

Để đảm bảo quyền lợi tối đa cho trẻ em và sự tự nguyện của các bên, pháp luật yêu cầu quy trình lấy ý kiến cực kỳ nghiêm ngặt. Cụ thể, Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã nơi giải quyết hồ sơ phải tiến hành lấy ý kiến của cha mẹ đẻ. Việc đồng ý phải đảm bảo các yếu tố:

• Hoàn toàn tự nguyện: Không bị ép buộc, đe dọa, mua chuộc hay vụ lợi vật chất.
• Được tư vấn đầy đủ: Công chức tư pháp - hộ tịch có trách nhiệm giải thích rõ rằng sau khi cho con, cha mẹ đẻ sẽ không còn quyền và nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng hay đại diện pháp luật cho đứa trẻ (trừ khi có thỏa thuận khác).
• Lập thành văn bản: Mọi ý kiến phải được ghi nhận bằng văn bản có chữ ký hoặc điểm chỉ rõ ràng.

Cánh cửa hẹp: 15 ngày để thay đổi quyết định

Pháp luật Việt Nam cũng lường trước những trường hợp cha mẹ đẻ quyết định trong trạng thái tâm lý bất ổn. Tại khoản 4 Điều 9 Nghị định 19/2011/NĐ-CP, Chính phủ đã mở ra một "thời gian vàng" để người trong cuộc suy nghĩ lại:

"Những người liên quan do chưa nhận thức đầy đủ, chưa hiểu rõ những vấn đề được tư vấn hoặc bị ảnh hưởng, tác động bởi yếu tố tâm lý, sức khỏe đã đồng ý cho trẻ em làm con nuôi sau đó muốn thay đổi ý kiến thì trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày được lấy ý kiến, những người liên quan phải thông báo bằng văn bản cho UBND cấp xã nơi đang giải quyết hồ sơ."

Như vậy, nếu trong vòng 15 ngày kể từ ngày ký biên bản lấy ý kiến, cha mẹ đẻ cảm thấy hối hận, họ có quyền gửi văn bản thông báo thay đổi ý định. Sau thời hạn này, mọi sự thay đổi ý kiến đều không còn giá trị pháp lý để dừng quy trình nhận nuôi.

Việc tư vấn pháp lý kỹ lưỡng giúp cha mẹ đẻ hiểu rõ hệ quả của việc cho con nuôi (ảnh minh họa)

4 trường hợp đặc biệt có thể dẫn đến việc nhận lại con

Dù thời hạn 15 ngày đã trôi qua và quan hệ nuôi con nuôi đã được xác lập, cha mẹ đẻ vẫn có cơ hội nhận lại con nếu quan hệ nuôi con nuôi bị chấm dứt theo phán quyết của Tòa án. Căn cứ Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010, việc nuôi con nuôi chấm dứt trong các trường hợp sau:

1. Sự tự nguyện khi con đã thành niên: Con nuôi đã trưởng thành và cha mẹ nuôi cùng tự nguyện chấm dứt quan hệ này.
2. Hành vi vi phạm của con nuôi: Con nuôi có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm của cha mẹ nuôi hoặc phá tán tài sản của họ.
3. Hành vi vi phạm của cha mẹ nuôi: Cha mẹ nuôi ngược đãi, hành hạ hoặc xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi của con nuôi.
4. Vi phạm điều cấm của luật: Phát hiện các hành vi giả mạo giấy tờ, lợi dụng việc nuôi con nuôi để bóc lột sức lao động, xâm hại tình dục hoặc vi phạm pháp luật về dân số.

Khi Tòa án ra quyết định chấm dứt việc nuôi con nuôi, nếu đứa trẻ chưa thành niên hoặc đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự, Tòa án có thể xem xét giao đứa trẻ lại cho cha mẹ đẻ nếu xét thấy điều đó đảm bảo lợi ích tốt nhất cho trẻ. Lúc này, quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đẻ chính thức được khôi phục.

Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý

Việc cho con làm con nuôi là một sự chia ly về mặt pháp lý rất triệt để. Cha mẹ đẻ cần cân nhắc cực kỳ thấu đáo trước khi đặt bút ký vào biên bản lấy ý kiến. Nếu có bất kỳ sự phân vân nào, hãy tận dụng tối đa thời hạn 15 ngày để đưa ra quyết định cuối cùng. Trong trường hợp phát hiện cha mẹ nuôi có hành vi ngược đãi con mình, cha mẹ đẻ cần chủ động thu thập chứng cứ và yêu cầu cơ quan chức năng can thiệp để bảo vệ đứa trẻ và tìm kiếm cơ hội đoàn tụ hợp pháp.