Trong hệ thống tố tụng dân sự Việt Nam, không phải lúc nào một bản án đã có hiệu lực pháp luật cũng đồng nghĩa với việc công lý đã được thực thi một cách tuyệt đối. Có những trường hợp sai lầm trong việc áp dụng pháp luật hoặc vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng đã làm thay đổi hoàn toàn bản chất vụ án. Để khắc phục những sai sót này, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 đã quy định về thủ tục giám đốc thẩm – một thủ tục đặc biệt nhằm xét lại các bản án, quyết định đã có hiệu lực.

Giám đốc thẩm là gì và bản chất pháp lý của nó?

Nhiều người thường nhầm lẫn giám đốc thẩm là một cấp xét xử thứ ba sau sơ thẩm và phúc thẩm. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, đây là một thủ tục xét lại bản án. Theo quy định tại Điều 325 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015:

"Giám đốc thẩm là xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị giám đốc thẩm khi có căn cứ quy định tại Điều 326 của Bộ luật này."

Như vậy, điểm khác biệt cốt lõi là bản án phải đã có hiệu lực pháp luật. Điều này có nghĩa là các bên không còn quyền kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm thông thường, và việc thay đổi bản án lúc này phụ thuộc vào quyết định kháng nghị của người có thẩm quyền.

3 căn cứ vàng để bản án dân sự bị kháng nghị giám đốc thẩm

Không phải mọi sự không hài lòng với phán quyết của Tòa án đều dẫn đến giám đốc thẩm. Pháp luật quy định rất chặt chẽ các điều kiện tại Điều 326 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Cụ thể, bản án sẽ bị kháng nghị nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Kết luận trong bản án không phù hợp với tình tiết khách quan: Đây là trường hợp Tòa án đánh giá chứng cứ sai lệch, bỏ qua các tình tiết quan trọng dẫn đến việc ra phán quyết gây thiệt hại cho đương sự.
• Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng: Ví dụ như Tòa án không triệu tập đương sự hợp lệ, vi phạm quy định về thẩm quyền xét xử hoặc thành phần Hội đồng xét xử không đúng quy định, làm ảnh hưởng đến quyền tự bảo vệ của đương sự.
• Sai lầm trong việc áp dụng pháp luật: Tòa án áp dụng sai điều luật, áp dụng văn bản đã hết hiệu lực hoặc hiểu sai tinh thần của quy phạm pháp luật dẫn đến phán quyết không đúng đắn.

Ai là người có quyền "xoay chuyển" bản án đã có hiệu lực?

Đương sự không có quyền tự mình kháng nghị mà chỉ có quyền đề nghị người có thẩm quyền kháng nghị. Theo Điều 331 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, những người sau đây có thẩm quyền kháng nghị:

1. Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao: Có thẩm quyền kháng nghị bản án của Tòa án nhân dân cấp cao và các Tòa án khác khi thấy cần thiết.
2. Chánh án Tòa án nhân dân cấp cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp cao: Có quyền kháng nghị bản án của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện trong phạm vi thẩm quyền lãnh thổ.

Quy trình thực hiện quyền đề nghị của đương sự

Nếu bạn nhận thấy bản án có sai phạm thuộc các căn cứ nêu trên, bạn cần thực hiện các bước sau:

• Soạn đơn đề nghị: Đơn phải nêu rõ các sai phạm của bản án và căn cứ pháp lý cụ thể.
• Chuẩn bị hồ sơ: Gửi kèm theo đơn là bản án đã có hiệu lực pháp luật và các tài liệu, chứng cứ chứng minh cho yêu cầu của mình là có cơ sở.
• Nơi gửi: Gửi đến Tòa án nhân dân hoặc Viện kiểm sát nhân dân có thẩm quyền tương ứng với cấp đã xét xử hoặc cấp trên trực tiếp.

Lời khuyên từ chuyên gia: Thủ tục giám đốc thẩm là một quy trình phức tạp và đòi hỏi tính chuyên môn cao. Việc xác định đúng căn cứ sai phạm là yếu tố quyết định thành công. Do đó, đương sự nên tham vấn ý kiến của các luật sư có kinh nghiệm để đảm bảo quyền lợi của mình được bảo vệ tốt nhất trước các cơ quan tố tụng.