Trong đời sống pháp lý, di chúc là phương thức phổ biến để cá nhân định đoạt tài sản sau khi qua đời. Thông thường, di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực là hình thức an toàn nhất. Tuy nhiên, trong những tình huống ngặt nghèo khi cái chết cận kề, di chúc miệng trở thành chiếc phao cứu sinh cuối cùng để người để lại di sản thể hiện ý nguyện. Thế nhưng, không phải cứ "nói ra" là được công nhận. Bộ luật Dân sự 2015 quy định cực kỳ khắt khe về hình thức này nhằm tránh sự gian lận và tranh chấp sau này.

1. Di chúc miệng là gì và áp dụng trong trường hợp nào?

Khác với các loại di chúc bằng văn bản, di chúc miệng là sự thể hiện ý chí bằng lời nói. Tuy nhiên, pháp luật không cho phép lập di chúc miệng một cách tùy tiện. Theo quy định tại Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015:

"1. Trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng."

Như vậy, điều kiện tiên quyết là người lập di chúc phải đang trong tình trạng nguy kịch (do bệnh tật, tai nạn, thiên tai...) và không có khả năng lập di chúc bằng văn bản. Nếu một người vẫn khỏe mạnh hoặc có đủ điều kiện để viết hoặc nhờ người viết di chúc văn bản mà lại chọn cách nói miệng thì di chúc đó sẽ không có giá trị pháp lý.

2. Quy trình 03 bước để di chúc miệng có hiệu lực

Để một bản di chúc miệng không bị coi là "lời nói gió bay", người làm chứng và những người liên quan phải thực hiện đúng quy trình nghiêm ngặt được quy định tại khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015:

• Bước 1: Sự hiện diện của người làm chứng. Phải có ít nhất 02 người làm chứng chứng kiến trực tiếp lúc người để lại di sản truyền đạt ý nguyện.
• Bước 2: Ghi chép và xác nhận. Ngay sau khi người lập di chúc nói xong, người làm chứng phải ghi chép lại nội dung đó. Sau đó, các người làm chứng cùng ký tên hoặc điểm chỉ vào bản ghi chép này.
• Bước 3: Công chứng/Chứng thực trong thời hạn 05 ngày. Đây là bước quan trọng nhất mà nhiều người thường bỏ qua. Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày di chúc miệng được thể hiện, bản ghi chép phải được cơ quan có thẩm quyền (Công chứng viên hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã) xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.

3. Những điều kiện về chủ thể để di chúc hợp pháp

Bên cạnh quy trình về hình thức, di chúc miệng còn phải thỏa mãn các điều kiện chung về tính hợp pháp của di chúc quy định tại Điều 630:

• Sự minh mẫn: Người lập di chúc phải hoàn toàn sáng suốt, không bị lừa dối hay cưỡng ép tại thời điểm nói ra di nguyện.
• Nội dung: Không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
• Đối tượng làm chứng: Đây là điểm cực kỳ lưu ý. Theo Điều 632, những người sau đây không được làm chứng: Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật; người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc; người chưa thành niên hoặc người mất năng lực hành vi dân sự.

4. Di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ sau 03 tháng?

Một đặc điểm độc đáo của di chúc miệng là tính chất "tạm thời". Pháp luật coi đây là giải pháp tình thế. Do đó, tại khoản 2 Điều 629 quy định:

"Sau 03 tháng, kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ."

Điều này có nghĩa là nếu sau biến cố, người đó may mắn qua khỏi và sống khỏe mạnh quá 03 tháng thì bản di chúc miệng trước đó không còn giá trị. Nếu muốn để lại tài sản, họ bắt buộc phải lập một bản di chúc mới (thường là bằng văn bản) để đảm bảo tính pháp lý lâu dài.

Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý

Di chúc miệng chứa đựng nhiều rủi ro pháp lý và rất dễ bị tranh chấp tại Tòa án do khó chứng minh tính xác thực của lời nói. Vì vậy, trừ trường hợp bất khả kháng, cá nhân nên chủ động lập di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực ngay khi còn minh mẫn. Điều này không chỉ giúp bảo vệ tài sản mà còn giữ gìn sự đoàn kết trong gia đình sau khi người để lại di sản qua đời.