Trong đời sống dân sự, việc để lại tài sản cho thế hệ sau không chỉ là vấn đề tình cảm mà còn là một thủ tục pháp lý quan trọng. Một câu hỏi mà nhiều người thường thắc mắc là: Tại sao khi một người qua đời, pháp luật lại ưu tiên phân chia tài sản theo di chúc của họ trước, và chỉ khi không có di chúc mới chia theo quy định của pháp luật? Để hiểu rõ vấn đề này, chúng ta cần xem xét dựa trên các quy định cốt lõi của Bộ luật Dân sự 2015.

Người dân thực hiện lập di chúc để định đoạt tài sản theo ý nguyện cá nhân (ảnh minh họa)

Khái niệm về quyền thừa kế và các hình thức thừa kế

Theo quy định tại Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật; hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật. Pháp luật Việt Nam hiện nay công nhận hai hình thức thừa kế chính:

• Thừa kế theo di chúc: Là việc chuyển dịch tài sản của người đã chết cho người khác dựa trên ý chí của người đó được thể hiện trong di chúc hợp pháp (theo Điều 624).
• Thừa kế theo pháp luật: Là việc thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định khi không có di chúc hoặc di chúc không có hiệu lực (theo Điều 649).

Tại sao di chúc lại được ưu tiên hàng đầu?

Lý do lớn nhất khiến pháp luật ưu tiên chia di sản theo di chúc chính là sự tôn trọng quyền định đoạt tài sản của cá nhân. Tài sản là thành quả lao động, tích lũy của mỗi người trong suốt cuộc đời, do đó, họ có toàn quyền quyết định ai sẽ là người tiếp quản nó sau khi họ qua đời.

Cụ thể, Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người lập di chúc có các quyền sau:

"1. Chỉ định người thừa kế; truất quyền hưởng di sản của người thừa kế.
2. Phân định phần di sản cho từng người thừa kế.
3. Dành một phần tài sản trong khối di sản để di tặng, thờ cúng.
4. Giao nghĩa vụ cho người thừa kế.
5. Chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản, người phân chia di sản."

Việc ưu tiên di chúc giúp đảm bảo rằng tâm nguyện của người quá cố được thực hiện một cách trọn vẹn nhất. Thừa kế theo pháp luật thực chất chỉ là một phương án "dự phòng" mà Nhà nước đưa ra để giải quyết các trường hợp không có sự định đoạt trước của chủ sở hữu tài sản.

Di sản thừa kế bao gồm cả bất động sản và các tài sản gắn liền với đất (ảnh minh họa)

Các trường hợp bắt buộc phải chia thừa kế theo pháp luật

Mặc dù ưu tiên di chúc, nhưng trong thực tế có những tình huống mà pháp luật buộc phải can thiệp và chia theo hàng thừa kế. Theo Điều 650, thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi:

• Không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp về hình thức hoặc nội dung.
• Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc.
• Cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
• Người được chỉ định làm người thừa kế từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản.

Ngoài ra, nếu di chúc chỉ định đoạt một phần tài sản thì phần còn lại vẫn sẽ được chia theo pháp luật cho các hàng thừa kế.

Ngoại lệ: Những người hưởng di sản không phụ thuộc vào nội dung di chúc

Để đảm bảo tính nhân văn và bảo vệ những người thân thiết nhất trong gia đình, pháp luật đặt ra một giới hạn cho quyền định đoạt của người lập di chúc. Tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, có những đối tượng vẫn được hưởng di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật, ngay cả khi họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản, bao gồm:

• Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng.
• Con thành niên mà không có khả năng lao động.

Quy định này nhằm ngăn chặn việc người lập di chúc vì những lý do cá nhân mà bỏ mặc những người thân yếu thế, không có khả năng tự nuôi sống bản thân.

Lời khuyên pháp lý

Việc lập di chúc sớm và đúng pháp luật là cách tốt nhất để tránh những tranh chấp không đáng có trong gia đình sau này. Một bản di chúc rõ ràng, được công chứng hoặc chứng thực hợp lệ sẽ giúp tài sản của bạn được chuyển giao đúng người, đúng ý nguyện, đồng thời giảm thiểu các thủ tục hành chính phức tạp cho người ở lại.

Tóm lại, sự ưu tiên của pháp luật đối với di chúc chính là sự tôn trọng tối đa đối với quyền tự do cá nhân và quyền sở hữu tài sản – những giá trị nền tảng của một xã hội dân sự hiện đại.