Hành vi chậm đóng và trốn đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) từ lâu đã là vấn đề nhức nhối, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi an sinh của hàng triệu người lao động. Để giải quyết triệt để tình trạng này, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (số 41/2024/QH15) đã đưa ra những quy định mang tính đột phá, tăng cường sức răn đe đối với các đơn vị sử dụng lao động có ý định "lách luật".

Siết chặt chế tài: Từ phạt tiền đến truy cứu hình sự

Theo quy định tại Điều 40 và Điều 41 của luật mới, các biện pháp xử lý đối với hành vi chậm đóng và trốn đóng BHXH bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp đã được cụ thể hóa một cách nghiêm khắc hơn bao giờ hết:

• Truy thu đủ số tiền: Bắt buộc phải đóng đủ số tiền BHXH còn thiếu.
• Nộp tiền lãi chậm đóng: Phải nộp số tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm đóng, trốn đóng.
• Xử phạt hành chính: Áp dụng các mức phạt theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.
• Cắt thi đua, khen thưởng: Không xem xét trao tặng các danh hiệu thi đua, hình thức khen thưởng đối với đơn vị vi phạm.

Đặc biệt, đối với hành vi trốn đóng BHXH, pháp luật nhấn mạnh biện pháp mạnh nhất là truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều này đồng nghĩa với việc các chủ doanh nghiệp hoặc cá nhân có trách nhiệm nếu cố tình gian lận, trốn tránh nghĩa vụ đóng bảo hiểm có thể phải đối mặt với án tù theo quy định tại Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người lao động

Không chỉ đối mặt với các cơ quan chức năng, người sử dụng lao động còn phải chịu trách nhiệm dân sự trực tiếp trước người lao động. Tại khoản 8 Điều 13 quy định rõ:

"8. Bồi thường cho người lao động theo quy định của pháp luật nếu không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ trách nhiệm đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định của Luật này mà gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người lao động."

Điều này tạo ra một cơ chế bảo vệ kép, giúp người lao động có căn cứ pháp lý vững chắc để yêu cầu quyền lợi khi doanh nghiệp cố tình nợ đọng bảo hiểm, làm ảnh hưởng đến việc hưởng các chế độ như thai sản, ốm đau hay hưu trí sau này.

Sự thay đổi so với quy định cũ

Trước khi luật mới có hiệu lực (trước ngày 01/7/2025), việc xử lý vi phạm vẫn đang được thực hiện theo Luật Bảo hiểm xã hội 2014. Cụ thể, tại Điều 17 của luật này cũng đã nghiêm cấm hành vi trốn đóng và chậm đóng BHXH.

Tuy nhiên, tại khoản 3 Điều 122 của luật cũ, mức lãi suất chậm đóng được tính bằng 02 lần mức lãi suất đầu tư quỹ BHXH bình quân của năm trước liền kề. Việc chuyển sang con số cố định 0,03%/ngày trong luật mới giúp việc tính toán trở nên minh bạch, dễ dàng và mang tính răn đe tức thì hơn.

Lời khuyên pháp lý: Các doanh nghiệp cần rà soát kỹ lưỡng danh sách lao động và thực hiện đóng BHXH đầy đủ, đúng hạn. Việc trốn đóng không chỉ gây thiệt hại về tài chính do tiền lãi và tiền phạt, mà còn có thể dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng về uy tín và trách nhiệm hình sự cá nhân của người đại diện pháp luật.