Trong thời đại số hóa hiện nay, chiếc điện thoại thông minh không đơn thuần là công cụ liên lạc mà đã trở thành "kho dữ liệu số" chứa đựng toàn bộ bí mật đời tư, lịch trình cá nhân, hình ảnh và tài khoản tài chính của mỗi con người. Tuy nhiên, không ít trường hợp vì ghen tuông mù quáng, nghi ngờ trong quan hệ hôn nhân hay muốn giám sát người khác mà đã lén lút cầm máy, cài đặt các ứng dụng định vị vị trí hoặc phần mềm gián điệp ngầm. Nhiều người lầm tưởng rằng hành động này chỉ là chuyện xích mích nội bộ gia đình, nhưng dưới góc độ pháp lý, đây là hành vi vi phạm pháp luật đặc biệt nghiêm trọng, có thể khiến người thực hiện đối mặt với án phạt hàng chục triệu đồng hoặc thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Bí mật đời tư và dữ liệu cá nhân trên điện thoại: Quyền bất khả xâm phạm

Theo quy định tại Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình là bất khả xâm phạm và được pháp luật tôn trọng, bảo vệ. Mọi hành vi thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin liên quan đến đời sống riêng tư, bí mật cá nhân đều bắt buộc phải được người đó đồng ý, trừ những trường hợp đặc biệt do luật định phục vụ công tác điều tra tố tụng của cơ quan chức năng.

Đặc biệt, khoản 3 Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015 nêu rõ: thư tín, điện thoại, điện tín, cơ sở dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của cá nhân được bảo đảm an toàn và bí mật. Việc bóc mở, kiểm soát, thu giữ thư tín, tin nhắn, dữ liệu điện thoại của người khác chỉ được phép thực hiện khi có quyết định bằng văn bản của cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền. Do đó, ngay cả giữa vợ chồng hay người thân trong gia đình, không ai có quyền tự cho mình đặc quyền xâm nhập trái phép thiết bị điện tử của đối phương.

Chế tài xử phạt hành chính: Mức phạt tiền lên đến hàng chục triệu đồng

Khi phát hiện hành vi tự ý truy cập máy móc, cài đặt ứng dụng theo dõi GPS, đọc lén tin nhắn hoặc nghe lén cuộc gọi mà chưa đến mức truy cứu hình sự, người vi phạm sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính rất nặng theo quy định tại Nghị định 15/2020/NĐ-CP.

Cụ thể, căn cứ theo Điều 84 Nghị định 15/2020/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP):

• Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng: Đối với hành vi thu thập thông tin cá nhân khi chưa có sự đồng ý của chủ thể thông tin về phạm vi, mục đích của việc thu thập và sử dụng thông tin đó theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 84 Nghị định 15/2020/NĐ-CP.
• Phạt tiền từ 40.000.000 đồng đến 60.000.000 đồng: Áp dụng đối với hành vi thu thập, sử dụng, phát tán trái pháp luật thông tin cá nhân của người khác theo điểm c khoản 2 Điều 84 Nghị định 15/2020/NĐ-CP. Đồng thời, đối tượng vi phạm buộc phải hủy bỏ toàn bộ dữ liệu, thông tin cá nhân đã thu thập trái phép.

Bên cạnh đó, căn cứ khoản 3 Điều 102 Nghị định 15/2020/NĐ-CP, hành vi cố ý truy nhập, sử dụng trái phép thông tin của người khác, thu thập thông tin mà không được sự đồng ý hoặc nghe lén, ghi âm trái phép cuộc gọi có thể bị xử phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng.

Khi nào hành vi lén theo dõi điện thoại bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Không dừng lại ở việc bị phạt tiền hành chính, ranh giới giữa một hành vi vi phạm hành chính và việc vướng vào vòng lao lý là vô cùng mong manh. Người lén cài phần mềm theo dõi trên điện thoại người khác có thể bị khởi tố điều tra theo hai tội danh cụ thể trong Bộ luật Hình sự 2015:

1. Tội xâm phạm bí mật hoặc an toàn thư tín, điện thoại, điện tín của người khác

Theo Điều 159 Bộ luật Hình sự 2015, người nào thực hiện hành vi nghe lén, ghi âm cuộc đàm thoại trái pháp luật hoặc có hành vi khác xâm phạm bí mật, an toàn trao đổi thông tin riêng tư của người khác, đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính mà còn tái phạm thì sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Khung hình phạt cơ bản là phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm. Nếu phạm tội có tổ chức, lợi dụng chức vụ quyền hạn, phạm tội 2 lần trở lên hoặc làm lộ thông tin làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến danh dự, uy tín, nhân phẩm nạn nhân thì có thể bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm tù giam.

2. Tội xâm nhập trái phép vào mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử

Nghiêm trọng hơn, nếu hành vi cài đặt phần mềm gián điệp, bẻ khóa mã truy cập, vượt qua mật khẩu hoặc chiếm quyền quản trị để kiểm soát hoàn toàn điện thoại của nạn nhân, đối tượng vi phạm có thể bị xử lý về Tội xâm nhập trái phép vào mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử của người khác theo Điều 289 Bộ luật Hình sự 2015.

Căn cứ khoản 1 Điều 289 Bộ luật Hình sự 2015, người nào cố ý vượt qua mã truy cập, sử dụng quyền quản trị hoặc bằng phương thức khác xâm nhập trái phép vào phương tiện điện tử của người khác nhằm chiếm quyền điều khiển, can thiệp chức năng hoạt động hoặc lấy cắp dữ liệu thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Khung hình phạt tăng nặng có thể lên tới 07 năm hoặc 12 năm tù nếu phạm tội có tổ chức hoặc gây thiệt hại lớn.

Khuyến cáo bảo mật và bài học ứng xử cho người dùng thiết bị thông minh

Để bảo vệ quyền riêng tư cũng như tránh những rủi ro pháp lý đáng tiếc, các chuyên gia pháp lý và an ninh mạng khuyến cáo:

1. Tôn trọng quyền riêng tư của người khác: Mọi khúc mắc, nghi vấn trong quan hệ tình cảm, hôn nhân hay công việc cần được giải quyết trên tinh thần tôn trọng, đối thoại công khai hoặc thông qua các thủ tục pháp lý minh bạch. Tuyệt đối không thuê thám tử cài mã độc hay tự ý can thiệp thiết bị của người khác.
2. Tăng cường lớp bảo vệ cho điện thoại cá nhân: Không chia sẻ mật khẩu mở khóa màn hình, kích hoạt tính năng xác thực sinh trắc học (vân tay, khuôn mặt), bật xác thực 2 yếu tố (2FA) cho tài khoản Apple ID, Google Account.
3. Thường xuyên rà soát quyền ứng dụng: Vào phần cài đặt quyền riêng tư để kiểm tra danh sách ứng dụng được cấp quyền truy cập định vị GPS, camera, micro; gỡ bỏ ngay các phần mềm lạ chạy ngầm làm nóng máy, hao pin bất thường.
4. Kịp thời trình báo cơ quan công an: Khi phát hiện điện thoại có dấu hiệu bị theo dõi ngấm ngầm, bị tống tiền hoặc bị xâm nhập chiếm đoạt dữ liệu nhạy cảm, cá nhân cần nhanh chóng lưu giữ bằng chứng và làm đơn tố giác đến cơ quan Công an nơi gần nhất để được bảo vệ kịp thời.