Trong đời sống pháp lý, giới tính không chỉ là một đặc điểm sinh học mà còn là căn cứ quan trọng để xác định quyền và nghĩa vụ của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, thực tế có không ít sự nhầm lẫn giữa hai khái niệm: xác định lại giới tính và chuyển đổi giới tính. Dù cả hai đều dẫn đến việc thay đổi thông tin giới tính trên giấy tờ hộ tịch, nhưng bản chất pháp lý và điều kiện áp dụng lại hoàn toàn khác biệt.

Tính đến thời điểm tháng 5/2020, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc công nhận quyền của người chuyển giới và người có khuyết tật bẩm sinh về giới tính, đặc biệt là thông qua các quy định tại Bộ luật Dân sự 2015.

1. Xác định lại giới tính: Khi y học trả lại "bản ngã" tự nhiên

Xác định lại giới tính là việc can thiệp y học đối với những người có khuyết tật bẩm sinh về giới tính hoặc giới tính chưa được định hình chính xác. Đây không phải là việc thay đổi giới tính theo ý muốn chủ quan, mà là quá trình tìm lại giới tính thật sự bị che lấp bởi các khiếm khuyết sinh học.

Theo quy định tại Điều 36 Bộ luật Dân sự 2015:

1. Cá nhân có quyền được xác định lại giới tính. Việc xác định lại giới tính được thực hiện trong trường hợp giới tính của người đó bị khuyết tật bẩm sinh hoặc chưa định hình chính xác mà cần có sự can thiệp của y học nhằm xác định rõ giới tính.

2. Việc xác định lại giới tính được thực hiện theo quy định của pháp luật.

Cụ thể hơn, các trường hợp được phép xác định lại giới tính được hướng dẫn tại Nghị định 88/2008/NĐ-CP bao gồm: Nam lưỡng giới giả nữ, nữ lưỡng giới giả nam, lưỡng giới thật hoặc các trường hợp nhiễm sắc thể giới tính hỗn hợp nhưng bộ phận sinh dục chưa biệt hóa hoàn toàn.

2. Chuyển đổi giới tính: Khát vọng được là chính mình và rào cản pháp lý

Khác với xác định lại giới tính, chuyển đổi giới tính dành cho những người có giới tính sinh học hoàn thiện nhưng tâm lý, nguyện vọng lại thuộc về giới tính ngược lại. Đây là một bước ngoặt lớn về quyền con người được ghi nhận tại Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015:

Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật. Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi theo quy định của Bộ luật này và luật khác có liên quan.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng tính đến tháng 5/2020, Luật Chuyển đổi giới tính vẫn đang trong quá trình soạn thảo dự thảo. Do đó, các cơ sở y tế trong nước chưa được phép thực hiện phẫu thuật chuyển giới cho mục đích này. Những người đã thực hiện chuyển giới tại nước ngoài thường gặp khó khăn nhất định khi thực hiện thủ tục công nhận tại Việt Nam do thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết dưới luật.

3. Bảng so sánh chi tiết: Chuyển đổi giới tính vs Xác định lại giới tính

Để giúp bạn đọc có cái nhìn tổng quan nhất, chúng tôi tóm tắt các tiêu chí phân biệt cơ bản sau đây:

4. Quyền thay đổi hộ tịch và thẻ Căn cước công dân

Dù là xác định lại hay chuyển đổi giới tính, sau khi có xác nhận của cơ quan y tế có thẩm quyền, cá nhân có quyền thực hiện đăng ký thay đổi hộ tịch tại cơ quan Nhà nước. Theo Luật Hộ tịch 2014, việc thay đổi giới tính là căn cứ để cải chính hộ tịch, thay đổi tên gọi và các thông tin liên quan trên Giấy khai sinh.

Sau khi hoàn tất thủ tục tại cơ quan hộ tịch, cá nhân cần thực hiện đổi thẻ Căn cước công dân để đảm bảo sự thống nhất trong các giao dịch dân sự và hành chính. Việc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi nhân thân mà còn giúp cá nhân tự tin hơn khi tham gia vào các hoạt động xã hội với đúng giới tính của mình.

Lời khuyên pháp lý: Đối với những trường hợp chuyển giới tại nước ngoài, quý khách nên lưu giữ đầy đủ hồ sơ bệnh án, giấy xác nhận phẫu thuật có hợp pháp hóa lãnh sự để làm căn cứ thực hiện các thủ tục pháp lý tại Việt Nam trong bối cảnh chờ đợi Luật Chuyển đổi giới tính chính thức ban hành.