Trong bối cảnh kinh tế còn nhiều thách thức, không ít doanh nghiệp đã lựa chọn phương án "tạm hoãn" nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) để ưu tiên dòng tiền cho sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc "chậm đóng" do khó khăn khách quan và hành vi "trốn đóng" bị truy cứu trách nhiệm hình sự đang trở nên mong manh hơn bao giờ hết dưới ánh sáng của Luật Bảo hiểm xã hội 2024.

Chậm đóng hay trốn đóng: Đâu là ranh giới pháp lý?

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất là việc định nghĩa rõ ràng hành vi trốn đóng tại Điều 39 Luật Bảo hiểm xã hội 2024. Theo đó, không phải cứ chậm nộp tiền là bị coi là trốn đóng. Pháp luật quy định các mốc thời gian và điều kiện cụ thể để xác định vi phạm.

Cụ thể, hành vi trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc và bảo hiểm thất nghiệp bao gồm:

• Sau 60 ngày kể từ ngày hết thời hạn quy định mà người sử dụng lao động không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ số người tham gia.
• Đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng thấp hơn quy định.
• Không đóng hoặc đóng không đầy đủ số tiền đã đăng ký sau 60 ngày kể từ ngày đóng chậm nhất và đã được cơ quan có thẩm quyền đôn đốc.

Điều 39. Trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp

1. Trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp là hành vi của người sử dụng lao động thuộc một trong các trường hợp sau đây để không đóng hoặc đóng không đầy đủ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động: [...] đ) Không đóng hoặc đóng không đầy đủ số tiền đã đăng ký bảo hiểm xã hội bắt buộc sau 60 ngày kể từ ngày đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc chậm nhất quy định tại khoản 4 Điều 34 của Luật này và đã được cơ quan có thẩm quyền đôn đốc theo quy định tại Điều 35 của Luật này; [...]

Như vậy, yếu tố "đã được cơ quan có thẩm quyền đôn đốc" nhưng vẫn không thực hiện sau 60 ngày là điều kiện tiên quyết để chuyển từ trạng thái chậm đóng sang trốn đóng.

Những biện pháp xử lý "mạnh tay" từ năm 2024

Khi đã bị xác định là trốn đóng, doanh nghiệp không chỉ phải đối mặt với việc truy thu mà còn bị áp dụng các biện pháp tài chính nghiêm khắc theo Điều 41 Luật Bảo hiểm xã hội 2024. Số tiền chậm đóng sẽ bị tính lãi 0,03%/ngày – một con số không hề nhỏ nếu kéo dài thời gian vi phạm.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp vi phạm sẽ bị công khai danh tính trên các phương tiện thông tin đại chúng, không được xem xét trao tặng các danh hiệu thi đua, khen thưởng. Đây là đòn giáng mạnh vào uy tín và thương hiệu của đơn vị trên thị trường.

Khi nào hành vi trốn đóng BHXH trở thành tội phạm hình sự?

Nghiêm trọng hơn cả là trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015. Nếu doanh nghiệp dùng thủ đoạn gian dối, không đóng bảo hiểm từ 06 tháng trở lên và đã bị xử phạt hành chính mà còn tái phạm, các cá nhân có trách nhiệm có thể phải đối mặt với án tù.

Mức hình phạt được chia thành nhiều khung tùy theo mức độ nghiêm trọng:

• Khung 1: Phạt tiền từ 50 - 200 triệu đồng hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm nếu trốn đóng từ 50 đến dưới 300 triệu đồng.
• Khung 2: Phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm nếu phạm tội 02 lần trở lên hoặc trốn đóng từ 300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng.
• Khung 3: Hình phạt cao nhất lên đến 07 năm tù nếu số tiền trốn đóng từ 1 tỷ đồng trở lên hoặc trốn đóng cho trên 200 người lao động.

Đối với pháp nhân thương mại (doanh nghiệp), mức phạt tiền có thể lên đến 3 tỷ đồng. Đây là lời cảnh báo đanh thép cho những đơn vị cố tình trục lợi trên quyền lợi an sinh của người lao động.

Lời khuyên pháp lý: Để tránh những rủi ro pháp lý đáng tiếc, doanh nghiệp cần chủ động rà soát quỹ lương và kế hoạch đóng BHXH định kỳ. Trong trường hợp thực sự gặp khó khăn tài chính, đơn vị nên chủ động liên hệ với cơ quan BHXH để tìm phương án tháo gỡ hoặc xin gia hạn theo đúng quy định, thay vì im lặng và để rơi vào diện "trốn đóng".