Trong thực tế đời sống pháp lý, việc xác định mối quan hệ huyết thống giữa cha, mẹ và con cái không phải lúc nào cũng diễn ra suôn sẻ với đầy đủ giấy tờ y tế. Để giải quyết những vướng mắc này, Bộ Tư pháp đã ban hành Thông tư 04/2020/TT-BTP (có hiệu lực từ ngày 16/7/2020), thay thế cho Thông tư 15/2015/TT-BTP, mang đến một luồng gió mới trong cải cách thủ tục hộ tịch.

Nhìn lại quy định cũ: Khi thư từ và phim ảnh là 'vật chứng'

Trước thời điểm ngày 16/7/2020, theo quy định tại Điều 11 Thông tư 15/2015/TT-BTP, nếu người dân không có văn bản của cơ quan y tế hay giám định xác nhận quan hệ cha con, mẹ con, họ phải cung cấp các bằng chứng mang tính 'đời thường' hơn:

"Trường hợp không có văn bản quy định tại khoản 1 Điều này thì phải có thư từ, phim ảnh, băng, đĩa, đồ dùng, vật dụng khác chứng minh mối quan hệ cha con, quan hệ mẹ con và văn bản cam đoan của cha, mẹ về việc trẻ em là con chung của hai người, có ít nhất hai người thân thích của cha, mẹ làm chứng."

Tuy nhiên, quy định này đã bộc lộ nhiều bất cập trong quá trình thực hiện. Việc xác định tính xác thực của một bức thư tay hay một tấm ảnh cũ để khẳng định mối quan hệ huyết thống là một thách thức lớn đối với cán bộ hộ tịch. Hơn nữa, yêu cầu người làm chứng phải là "người thân thích" đôi khi gây khó khăn cho những trường hợp gia đình neo đơn hoặc có mâu thuẫn nội bộ.

Bước ngoặt từ Thông tư 04/2020/TT-BTP: Đơn giản nhưng chặt chẽ

Nhận thấy những khó khăn trên, Điều 14 Thông tư 04/2020/TT-BTP đã chính thức loại bỏ các loại chứng cứ như thư từ, phim ảnh, băng đĩa. Thay vào đó, quy trình được tinh gọn như sau:

• Ưu tiên hàng đầu: Văn bản của cơ quan y tế, cơ quan giám định hoặc cơ quan, tổ chức khác có thẩm quyền xác nhận quan hệ cha con, mẹ con.
• Giải pháp thay thế: Nếu không có các văn bản trên, các bên chỉ cần lập văn bản cam đoan về mối quan hệ và có ít nhất 02 người làm chứng.

Điểm đáng chú ý nhất là quy định mới không còn bắt buộc người làm chứng phải là "người thân thích". Điều này mở rộng phạm vi hỗ trợ cho người dân, miễn là người làm chứng biết rõ về sự việc và chịu trách nhiệm trước pháp luật về lời chứng của mình.

Trách nhiệm pháp lý: Không thể xem nhẹ việc cam đoan

Dù thủ tục có phần nới lỏng về mặt hình thức chứng cứ, nhưng tính nghiêm minh của pháp luật lại được tăng cường. Cơ quan đăng ký hộ tịch có trách nhiệm giải thích rõ hệ quả pháp lý của việc cam đoan không đúng sự thật. Đây không chỉ là một thủ tục hành chính mà là một cam kết pháp lý quan trọng liên quan đến quyền thừa kế, quyền nuôi dưỡng và các quyền nhân thân khác theo Luật Hộ tịch 2014 và Nghị định 123/2015/NĐ-CP.

Nếu có cơ sở xác định nội dung cam đoan hoặc lời chứng là gian dối, cơ quan chức năng có quyền từ chối giải quyết hoặc đề nghị hủy bỏ kết quả đăng ký hộ tịch đã cấp. Điều này nhằm ngăn chặn các hành vi trục lợi hoặc làm sai lệch hồ sơ nhân thân.

Lời khuyên cho người dân trước giờ G

Với những thay đổi sắp có hiệu lực từ ngày 16/7/2020, người dân cần lưu ý:

1. Chủ động chuẩn bị các giấy tờ giám định y khoa nếu có thể để quá trình đăng ký diễn ra nhanh nhất.
2. Trong trường hợp dùng văn bản cam đoan, hãy đảm bảo người làm chứng là những người thực sự am hiểu về mối quan hệ gia đình của mình.
3. Tuyệt đối trung thực trong quá trình kê khai để tránh những rắc rối pháp lý về sau, đặc biệt là các tranh chấp liên quan đến tài sản và thừa kế.

Việc bãi bỏ thư từ, phim ảnh làm chứng cứ là một bước tiến trong việc hiện đại hóa quản lý hộ tịch, giúp người dân giảm bớt gánh nặng về hồ sơ nhưng vẫn đảm bảo được tính xác thực của các quan hệ gia đình cốt lõi.