Trong bối cảnh mức sinh tại Việt Nam đang chạm đáy lịch sử với trung bình chỉ 1,91 con trên một phụ nữ – thấp hơn nhiều so với mức sinh thay thế cần thiết, Bộ Y tế đang tích cực lấy ý kiến cho Dự thảo Thông tư hướng dẫn một số điều của Luật Dân số 2025 (số 113/2025/QH15) và Nghị định 168/2026/NĐ-CP. Dự thảo này nhanh chóng thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận xã hội nhờ những đề xuất mang tính đột phá, trực tiếp đánh vào kinh tế của các gia đình trẻ: hỗ trợ tài chính hàng tháng cho trẻ em đến đủ 3 tuổi và áp dụng các chính sách ưu đãi đặc biệt cho gia đình sinh hai con một bề là con gái.

Đề xuất cấp tiền nuôi con hàng tháng đến đủ 3 tuổi: Giải pháp gỡ khó cho các gia đình trẻ

Theo quy định tại khoản 2 Điều 3 Dự thảo Thông tư, căn cứ vào tình hình thực tế và khả năng cân đối ngân sách, các địa phương được trao quyền chủ động lựa chọn và quyết định các chính sách khuyến khích, hỗ trợ tài chính đối với cá nhân, cặp vợ chồng sinh con và nuôi con.

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhất là đề xuất cho phép địa phương thực hiện chính sách hỗ trợ tài chính hằng tháng cho trẻ từ khi chào đời cho đến khi đủ 12 tháng tuổi, 24 tháng tuổi hoặc tối đa là 36 tháng tuổi (đủ 3 tuổi). Bên cạnh đó, dự thảo cũng mở ra cơ hội hỗ trợ chi phí ăn trưa cho trẻ em lứa tuổi mầm non, hỗ trợ tiền hoặc hiện vật cho phụ nữ trong suốt thai kỳ.

Quy định này nhằm mở rộng diện hỗ trợ ngoài các nhóm đối tượng đặc thù đã được hưởng chính sách hỗ trợ tài chính trực tiếp từ ngân sách Trung ương theo quy định tại điểm b, điểm c và điểm d khoản 1 Điều 14 Luật Dân số 2025, bao gồm:

- Phụ nữ là người dân tộc thiểu số rất ít người sinh con đúng chính sách dân số;

- Phụ nữ sinh con tại các tỉnh, thành phố có mức sinh dưới mức sinh thay thế;

- Phụ nữ thực hiện sinh đủ 02 con trước khi tròn 35 tuổi.

Như vậy, nếu Dự thảo Thông tư này được thông qua, các địa phương sẽ có hành lang pháp lý vững chắc để tự quyết định mức hỗ trợ tiền mặt định kỳ hàng tháng cho trẻ em dưới 3 tuổi. Đây được đánh giá là bước chuyển dịch quan trọng từ việc "thưởng một lần" (với mức thưởng từ vài trăm nghìn đến một triệu đồng vốn bị coi là quá ít ỏi so với chi phí đắt đỏ hiện nay) sang hình thức "tiếp sức định kỳ", giúp giảm bớt gánh nặng kinh tế nuôi con cho các cặp vợ chồng trẻ.

Đề xuất hỗ trợ tiền mặt hàng tháng cho trẻ đến 3 tuổi được kỳ vọng sẽ giảm bớt áp lực tài chính cho các gia đình (ảnh minh họa)

Khen thưởng, tôn vinh gia đình sinh 2 con gái một bề: Nỗ lực xóa bỏ định kiến giới

Bên cạnh mục tiêu khuyến sinh, Dự thảo Thông tư cũng đặc biệt chú trọng đến việc giải quyết tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh đang ở mức báo động tại nhiều địa phương. Khoản 2 Điều 4 Dự thảo Thông tư đề xuất các chính sách khuyến khích, hỗ trợ thiết thực đối với các gia đình sinh 02 con một bề gái (tức là cặp vợ chồng chỉ sinh hai con và cả hai đều là con gái), đồng thời đạt các tiêu chí về nuôi con khỏe, dạy con ngoan, con học giỏi hoặc thành đạt.

Các hình thức hỗ trợ, tôn vinh được đề xuất bao gồm:

• Tôn vinh, biểu dương, khen thưởng định kỳ đối với các gia đình tiêu biểu;
• Miễn, giảm học phí học tập cho trẻ em gái trong các gia đình này;
• Hỗ trợ chi phí mua bảo hiểm y tế học sinh;
• Hỗ trợ sữa học đường nhằm nâng cao thể trạng cho trẻ em gái;
• Ưu tiên hỗ trợ phụ nữ trong các gia đình sinh con một bề gái tiếp cận các nguồn vốn vay phát triển kinh tế, đào tạo nghề và tạo việc làm.

Chính sách này không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ tài chính thuần túy mà còn mang thông điệp nhân văn sâu sắc, góp phần nâng cao vị thế của phụ nữ và trẻ em gái trong gia đình và xã hội, từng bước đẩy lùi tư tưởng "trọng nam khinh nữ" vốn đã bám rễ sâu trong đời sống văn hóa của một bộ phận người dân.

Bài học từ quốc tế: Tiền mặt có phải là "chìa khóa vạn năng"?

Nhìn ra thế giới, việc cấp tiền mặt trực tiếp cho các gia đình sinh con không phải là câu chuyện mới. Các quốc gia Đông Á như Hàn Quốc, Nhật Bản hay Singapore đã chi hàng tỷ USD cho các gói "thưởng sinh con" (baby bonuses) và trợ cấp hàng tháng, song kết quả vẫn chưa thể đảo ngược được xu hướng già hóa dân số và mức sinh thấp kỷ lục. Nguyên nhân được chỉ ra là do áp lực công việc, chi phí nhà ở và chi phí giáo dục tư nhân quá lớn, khiến khoản hỗ trợ tiền mặt trở nên nhỏ bé.

Ngược lại, nhóm nước Bắc Âu lại gặt hái được nhiều thành công hơn nhờ xây dựng một hệ thống phúc lợi toàn diện. Thay vì chỉ tập trung vào tiền mặt, họ kết hợp trợ cấp tài chính với việc miễn phí hoàn toàn giáo dục mầm non chất lượng cao, kéo dài kỳ nghỉ thai sản hưởng nguyên lương cho cả cha lẫn mẹ, và thúc đẩy sự bình đẳng giới trong việc chia sẻ trách nhiệm chăm sóc con cái.

Kinh nghiệm từ Hungary cũng cho thấy các biện pháp mạnh tay như miễn thuế thu nhập cá nhân trọn đời cho phụ nữ sinh từ 4 con trở lên có thể tạo ra cú hích tức thời, nhưng về lâu dài, sự ổn định dân số vẫn phụ thuộc chặt chẽ vào các yếu tố an sinh xã hội vĩ mô như cơ hội việc làm cho phụ nữ sau sinh và hạ tầng dịch vụ công cộng thân thiện với trẻ em.

Kỳ vọng vào sự chủ động của các địa phương

Theo Điều 7 Dự thảo Thông tư, nguồn kinh phí để thực hiện các chính sách khuyến khích, hỗ trợ nêu trên sẽ do ngân sách địa phương tự bảo đảm và huy động từ các nguồn hợp pháp khác. Điều này đồng nghĩa với việc chính sách sẽ không áp dụng cào bằng hay đồng loạt trên cả nước. Tùy thuộc vào tiềm lực tài chính và đặc thù dân số (vùng mức sinh thấp hay vùng mất cân bằng giới tính), Hội đồng nhân dân các tỉnh, thành phố sẽ quyết định mức chi và đối tượng thụ hưởng cụ thể.

Hiện tại, một số địa phương đi đầu như Tây Ninh, Đồng Nai hay Hải Phòng đã chủ động chi hàng chục tỷ đồng từ ngân sách để thưởng cho các xã đạt tỷ lệ sinh tốt và hỗ trợ phụ nữ sinh đủ hai con. Khi Thông tư hướng dẫn Luật Dân số 2025 chính thức được ban hành, đây sẽ là bệ phóng pháp lý vững chắc để các địa phương triển khai các gói hỗ trợ dài hơi, thực chất và nhân văn hơn, góp phần bảo đảm sự phát triển bền vững của quy mô và chất lượng dân số quốc gia.