Từ ngày 01/7/2026, hoạt động xuất nhập khẩu và làm thủ tục hải quan tại Việt Nam sẽ áp dụng khung pháp lý mới về xử phạt vi phạm hành chính. Chính phủ đã ban hành Nghị định 169/2026/NĐ-CP thay thế hoàn toàn cho Nghị định 128/2020/NĐ-CP trước đây. Sự thay đổi này nhằm siết chặt kỷ cương, nâng cao tính minh bạch và đồng bộ hóa với các quy trình hải quan số hiện đại.

Dưới đây là tổng hợp chi tiết và chuyên sâu nhất về các điểm mới, bổ sung mức phạt tiền đối với các hành vi vi phạm mà các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, đại lý làm thủ tục hải quan cần đặc biệt lưu ý để tránh các thiệt hại tài chính và rủi ro pháp lý không đáng có.

1. Bổ sung mức phạt đối với một số vi phạm về thời hạn làm thủ tục hải quan, nộp hồ sơ thuế

Thời hạn nộp hồ sơ và hoàn thành các thủ tục hành chính luôn là rào cản dễ khiến doanh nghiệp mắc lỗi nhất. Tại Điều 8 Nghị định 169/2026/NĐ-CP, Chính phủ đã phân loại và bổ sung chi tiết các mức phạt tiền cụ thể như sau:

Mức phạt tiền từ 01 - 02 triệu đồng

Áp dụng đối với các hành vi chậm trễ mang tính hành chính thông thường nhưng ảnh hưởng đến tiến độ giám sát của cơ quan hải quan:

• Không thực hiện báo cáo hàng quý của doanh nghiệp được áp dụng chế độ ưu tiên đúng thời hạn quy định tại điểm e khoản 2 Điều 8;
• Không thực hiện sửa đổi, bổ sung các chứng từ thuộc hồ sơ hải quan của tàu bay, tàu biển, tàu liên vận quốc tế, ô tô, mô tô, xe gắn máy xuất cảnh, nhập cảnh đúng thời hạn quy định tại điểm g khoản 2 Điều 8;
• Không thực hiện thông báo kế hoạch chuyển tải, sang mạn cho cơ quan hải quan quản lý khu vực chuyển tải, sang mạn đúng thời hạn quy định tại điểm h khoản 2 Điều 8.

Mức phạt tiền từ 02 - 05 triệu đồng

Áp dụng đối với các hành vi chậm trễ trong việc báo cáo quyết toán và quản lý hàng hóa ưu đãi thuế:

• Nộp báo cáo quyết toán, thông báo, báo cáo tình hình sử dụng hàng hóa miễn thuế, thông báo việc sử dụng hàng hóa áp dụng mức thuế suất thuế nhập khẩu ưu đãi tại Chương 98 Biểu thuế nhập khẩu ưu đãi không đúng thời hạn quy định tại điểm b khoản 3 Điều 8;
• Thông báo cho cơ quan hải quan về thời hạn, địa điểm, phương thức giao, nhận hàng hóa thực hiện theo chỉ định của thương nhân nước ngoài không đúng thời hạn quy định tại điểm i khoản 3 Điều 8;
• Báo cáo tình hình sử dụng, nơi lưu giữ phương tiện chứa hàng hóa theo phương thức quay vòng tạm nhập, tái xuất hoặc tạm xuất, tái nhập cho cơ quan hải quan không đúng thời hạn quy định tại điểm k khoản 3 Điều 8.

2. Bổ sung mức phạt đối với vi phạm về khai hải quan

Khai sai thông tin hàng hóa là một trong những lỗi phổ biến nhất của doanh nghiệp. Nhằm hạn chế tình trạng gian lận xuất xứ và bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam trên trường quốc tế, Điều 9 Nghị định 169/2026/NĐ-CP quy định:

Phạt tiền từ 03 - 05 triệu đồng đối với hành vi khai sai so với thực tế về xuất xứ hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu (quy định tại điểm b khoản 3 Điều 9).

Quy định này loại trừ các trường hợp hàng hóa là hàng viện trợ nhân đạo, viện trợ không hoàn lại đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt; hàng hóa quá cảnh, chuyển khẩu, hàng hóa trung chuyển...

Doanh nghiệp cần kiểm tra kỹ lưỡng thông tin khai báo hải quan để tránh bị xử phạt (ảnh minh họa)

3. Quy định về xử phạt hành vi vi phạm khai thuế do cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự chuyển đến

Đây là một điểm mới mang tính răn đe cực kỳ cao nhằm phân định rõ ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự. Theo đó, cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm về khai thuế bị phát hiện khi kiểm tra, thanh tra, kiểm toán hoặc tự phát hiện và khai bổ sung hồ sơ thuế sau khi có kết luận kiểm tra, thanh tra mà không tự nguyện khắc phục hậu quả bằng cách nộp đủ số tiền thuế phải nộp trước thời điểm ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính thì sẽ bị xử phạt vi phạm về hành vi trốn thuế.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan tố tụng hình sự và cơ quan hải quan đảm bảo mọi hành vi trốn thuế, gian lận thuế đều bị xử lý nghiêm minh, không có kẽ hở pháp lý.

4. Bổ sung mức phạt tiền đối với vi phạm về kiểm tra hải quan, thanh tra

Tính trung thực và hợp tác của doanh nghiệp trong quá trình hậu kiểm là yếu tố quyết định để cơ quan hải quan đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật. Tại Điều 12 Nghị định 169/2026/NĐ-CP quy định:

Phạt tiền từ 04 - 10 triệu đồng đối với hành vi không thông báo định mức thực tế của sản phẩm đã xuất khẩu theo năm tài chính trước thời điểm quyết định kiểm tra, kiểm tra sau thông quan, thanh tra (quy định tại điểm c khoản 3 Điều 12).

Việc không minh bạch định mức sản xuất thực tế sẽ bị coi là hành vi cản trở hoạt động thanh tra, kiểm tra và sẽ bị xử lý nghiêm khắc.

5. Bổ sung mức phạt đối với một số vi phạm về giám sát hải quan

Giám sát hải quan là khâu then chốt để đảm bảo hàng hóa không bị thẩm lậu vào thị trường nội địa trái phép. Điều 13 Nghị định 169/2026/NĐ-CP đã bổ sung mức phạt tiền từ 10 - 20 triệu đồng đối với một loạt hành vi vi phạm nghiêm trọng sau:

• Lưu giữ phương tiện chứa hàng hóa theo phương thức quay vòng không đúng địa điểm do người khai hải quan đã thông báo cho cơ quan hải quan khi làm thủ tục tạm nhập (quy định tại điểm g khoản 2 Điều 13);
• Sử dụng phương tiện vận chuyển hàng hóa quá cảnh không đáp ứng điều kiện giám sát hải quan theo quy định (quy định tại điểm i khoản 2 Điều 13);
• Vận chuyển hàng hóa qua cửa khẩu biên giới đường bộ bằng phương thức vận tải khác theo thỏa thuận của Việt Nam với các nước có chung biên giới mà không thực hiện cung cấp trước thông tin hàng hóa, thời gian vận chuyển cho cơ quan hải quan để thực hiện giám sát theo quy định (quy định tại điểm k khoản 2 Điều 13).

Trong đó, phương thức vận tải khác bao gồm phương tiện vận tải hàng hóa vận hành tự động, không có người điều khiển qua lại cửa khẩu biên giới đất liền trong phạm vi xác định, băng tải, ống dẫn, đường truyền hoặc các hình thức khác theo quy định của pháp luật hoặc theo thỏa thuận giữa cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam và cơ quan có thẩm quyền của nước có chung đường biên giới.

• Người điều khiển phương tiện không đưa phương tiện chở hàng hóa nhập khẩu vào địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu hoặc khu vực tập kết, kiểm tra, giám sát hàng hóa theo quy định tại khu vực cửa khẩu để chờ làm thủ tục hải quan (quy định tại điểm l khoản 2 Điều 13);
• Không có văn bản thông báo cơ quan hải quan cho phép đưa hàng hóa vào gửi kho ngoại quan tại cửa khẩu xuất hoặc đưa trở lại kho ngoại quan ban đầu hoặc địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu ở khu vực cửa khẩu, biên giới đối với trường hợp hàng hóa xuất kho ngoại quan quá thời hạn lưu giữ trong khu vực giám sát hải quan tại cửa khẩu xuất mà không xuất khẩu được (quy định tại điểm n khoản 2 Điều 13).

6. Một số quy định về xử phạt vi phạm hành chính trên môi trường điện tử

Để đáp ứng tiến trình chuyển đổi số quốc gia và xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh, Điều 37 Nghị định 169/2026/NĐ-CP đã chính thức pháp lý hóa quy trình xử phạt trên môi trường điện tử:

• Biên bản vi phạm hành chính điện tử: Được lập và gửi đáp ứng yêu cầu về giao dịch điện tử trong lĩnh vực hải quan là cơ sở pháp lý vững chắc để cơ quan hải quan ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính;
• Quyết định xử phạt vi phạm hành chính điện tử: Được ban hành trên môi trường điện tử, có ký số và gửi nhận qua hệ thống thông tin hải quan. Quyết định này có giá trị pháp lý hoàn toàn tương đương với quyết định bằng văn bản giấy và là căn cứ bắt buộc để tổ chức thi hành quyết định xử phạt.

Lời khuyên thiết thực dành cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu

Trước những thay đổi mang tính bước ngoặt của Nghị định 169/2026/NĐ-CP áp dụng từ ngày 01/7/2026, các doanh nghiệp cần chủ động thực hiện các biện pháp sau để giảm thiểu rủi ro:

1. Rà soát quy trình nội bộ: Đảm bảo việc lưu trữ hồ sơ, chứng từ, định mức thực tế luôn sẵn sàng và khớp đúng với sổ sách kế toán;
2. Nâng cao năng lực khai báo: Đào tạo đội ngũ nhân sự phụ trách xuất nhập khẩu nắm vững các quy định mới về khai báo xuất xứ, trị giá hải quan;
3. Ứng dụng công nghệ thông tin: Sử dụng các phần mềm khai báo hải quan hiện đại, tích hợp chữ ký số hợp pháp và theo dõi sát sao các thông báo từ hệ thống điện tử của cơ quan hải quan.

Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật hải quan không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được các khoản phạt tài chính lớn mà còn xây dựng được uy tín vững chắc, hướng tới việc được công nhận là doanh nghiệp ưu tiên trong tương lai.