Trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự, việc người phạm tội hoặc gia đình chủ động bồi thường thiệt hại không chỉ là trách nhiệm dân sự mà còn là một trong những căn cứ quan trọng để Tòa án xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, thực tế không ít trường hợp phía bị hại vì bức xúc hoặc vì các lý do khác mà kiên quyết từ chối nhận tiền bồi thường. Vậy trong tình huống này, người phạm tội phải làm gì để vẫn được hưởng tình tiết giảm nhẹ theo quy định của pháp luật?

Căn cứ pháp lý về tình tiết giảm nhẹ bồi thường thiệt hại

Theo quy định tại Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017), các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được quy định rất cụ thể. Trong đó, điểm b khoản 1 Điều 51 nêu rõ:

"b) Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả;"

Đây là tình tiết giảm nhẹ mang tính nhân văn, khuyến khích người phạm tội ăn năn hối cải và nỗ lực khắc phục những tổn thất đã gây ra cho xã hội và nạn nhân. Tuy nhiên, việc áp dụng tình tiết này khi bị hại từ chối nhận tiền lại cần được soi chiếu dưới góc độ hướng dẫn chuyên môn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.

Hướng dẫn xử lý khi bị hại từ chối nhận bồi thường

Để đảm bảo sự thống nhất trong việc áp dụng pháp luật, Nghị quyết 01/2016/NQ-HĐTP đã đưa ra những hướng dẫn chi tiết cho các cơ quan tiến hành tố tụng. Cụ thể, người phạm tội vẫn có thể được áp dụng tình tiết giảm nhẹ nếu thuộc một trong hai trường hợp sau:

Trường hợp 1: Gửi tiền tại cơ quan có thẩm quyền

Nếu bị cáo (không phân biệt thành niên hay chưa thành niên) hoặc người thân của bị cáo chưa thành niên đã tự nguyện dùng tiền, tài sản để bồi thường nhưng bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của họ từ chối nhận, thì số tiền này cần được giao cho cơ quan tiến hành tố tụng (Công an, Viện kiểm sát, Tòa án) hoặc cơ quan thi hành án dân sự quản lý. Việc nộp tiền vào kho bạc nhà nước hoặc cơ quan thi hành án kèm theo biên lai thu tiền chính là bằng chứng đanh thép nhất chứng minh thiện chí của người phạm tội.

Trường hợp 2: Sẵn sàng bồi thường và có chứng cứ chứng minh

Trong trường hợp chưa nộp được cho cơ quan chức năng, bị cáo hoặc gia đình phải xuất trình được chứng cứ chứng minh việc mình đã chủ động liên hệ, đề nghị bồi thường nhưng bị từ chối. Đồng thời, số tiền đó phải được đem về nhà cất giữ và luôn trong trạng thái sẵn sàng thực hiện việc bồi thường ngay khi có yêu cầu từ phía bị hại hoặc cơ quan tố tụng.

Lời khuyên pháp lý cho người phạm tội và gia đình

Để đảm bảo quyền lợi tối đa trước tòa, người phạm tội và gia đình nên thực hiện các bước sau:

• Lập văn bản: Khi đến gặp bị hại để bồi thường, nên có người làm chứng hoặc lập biên bản ghi nhận việc bị hại từ chối nhận tiền.
• Làm đơn đề nghị: Gửi đơn lên Cơ quan điều tra hoặc Tòa án đang thụ lý vụ án để xin được nộp tiền bồi thường vào tài khoản tạm giữ của cơ quan đó.
• Lưu giữ biên lai: Tuyệt đối giữ kỹ các biên lai thu tiền, phiếu nộp tiền vào kho bạc hoặc các chứng từ liên quan để xuất trình tại phiên tòa.

Việc bị hại từ chối nhận bồi thường không đồng nghĩa với việc cánh cửa giảm nhẹ hình phạt bị đóng lại. Chỉ cần người phạm tội chứng minh được sự tự nguyện và nỗ lực khắc phục hậu quả một cách khách quan, pháp luật vẫn sẽ dành cho họ sự khoan hồng xứng đáng.