Trong tâm thức của đại đa số người tham gia giao thông, chỉ có lực lượng Cảnh sát giao thông (CSGT) mới có thẩm quyền dừng xe và xử lý vi phạm trên đường. Tuy nhiên, thực tế pháp luật Việt Nam quy định một mạng lưới kiểm soát đa dạng hơn thế. Việc nắm rõ lực lượng nào được phép "tuýt còi" không chỉ giúp bạn chấp hành đúng pháp luật mà còn là lá chắn bảo vệ quyền lợi chính đáng, tránh tình trạng bị lạm quyền hoặc gặp phải các đối tượng giả danh.

Mạng lưới lực lượng có thẩm quyền dừng xe theo quy định pháp luật

Căn cứ vào Luật giao thông đường bộ 2008, cụ thể là tại Điều 87, bên cạnh lực lượng nòng cốt là CSGT, Nhà nước còn cho phép huy động các lực lượng khác tham gia vào công tác tuần tra, kiểm soát trật tự an toàn giao thông.

Thanh tra giao thông thực hiện nhiệm vụ kiểm tra tải trọng trên đường bộ (ảnh minh họa)

1. Lực lượng Thanh tra giao thông vận tải

Đây là lực lượng chuyên ngành có thẩm quyền rất cụ thể. Theo quy định tại Thông tư 02/2014/TT-BGTVT, Thanh tra viên và công chức thanh tra được phép dừng phương tiện trong các trường hợp sau:

• Buộc chấm dứt hành vi vi phạm: Khi hành vi đó đang gây nguy hiểm hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến hạ tầng giao thông.
• Phát hiện dấu hiệu vi phạm hạ tầng: Bao gồm xe vượt quá tải trọng cho phép, vượt khổ giới hạn của cầu đường, hoặc xe bánh xích lưu thông trực tiếp trên đường nhựa mà không có biện pháp bảo vệ.
• Vi phạm vệ sinh môi trường đường bộ: Các trường hợp đổ đất, vật liệu xây dựng, phế thải trái phép ra đường hoặc hành lang an toàn đường bộ.

Cần lưu ý rằng, Thanh tra giao thông thường tập trung vào việc bảo vệ kết cấu hạ tầng giao thông và vận tải hành khách, hàng hóa hơn là các lỗi trật tự thông thường như không đội mũ bảo hiểm hay vượt đèn đỏ (trừ khi có sự phối hợp liên ngành).

2. Cảnh sát trật tự, Cảnh sát cơ động và Công an xã

Đây là nhóm lực lượng thường gây nhiều thắc mắc nhất cho người dân. Theo Nghị định 27/2010/NĐ-CP, các lực lượng này (bao gồm Cảnh sát trật tự, Cảnh sát phản ứng nhanh, Cảnh sát cơ động, Cảnh sát bảo vệ, Công an xã...) chỉ được quyền dừng xe và xử phạt khi có lệnh huy động phối hợp với CSGT.

Điều 4 Nghị định 27/2010/NĐ-CP quy định các trường hợp huy động:
1. Trong thời gian diễn ra các ngày lễ kỷ niệm; sự kiện chính trị - xã hội; hoạt động văn hóa, thể thao lớn.
2. Các đợt cao điểm đảm bảo trật tự, an toàn giao thông.
3. Khi tình hình vi phạm, tai nạn hoặc ùn tắc giao thông diễn biến phức tạp.
4. Các trường hợp khác ảnh hưởng xấu đến an ninh chính trị và trật tự xã hội.

Lực lượng Công an xã phối hợp tuần tra, kiểm soát an ninh trật tự tại địa phương (ảnh minh họa)

Như vậy, nếu không thuộc các đợt cao điểm hoặc không có kế hoạch phối hợp được phê duyệt, các lực lượng này không được tự ý dừng xe xử phạt các lỗi giao thông thuần túy trên các tuyến đường không thuộc phạm vi quản lý trực tiếp của mình.

3. Các lực lượng đặc thù khác

Trong một số phạm vi hẹp và đặc thù, các lực lượng như Kiểm lâm (trong rừng), Quản lý thị trường (kiểm tra hàng lậu), Cảng vụ hàng hải, hàng không... cũng có quyền yêu cầu dừng phương tiện nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm thuộc lĩnh vực họ quản lý.

Làm gì khi bị dừng xe xử phạt không đúng quy định?

Nếu bạn tin rằng mình bị dừng xe bởi lực lượng không có thẩm quyền hoặc quy trình xử phạt có dấu hiệu sai phạm, hãy bình tĩnh thực hiện các bước sau dựa trên Luật khiếu nại 2011:

• Yêu cầu kiểm tra thẻ ngành/phù hiệu: Mọi lực lượng khi làm nhiệm vụ đều phải có trang phục, phù hiệu và thẻ ngành theo quy định.
• Ghi âm, ghi hình: Người dân có quyền giám sát hoạt động của lực lượng chức năng (ở vị trí không gây cản trở nhiệm vụ) để làm bằng chứng nếu có khiếu nại sau này.
• Khiếu nại qua đường dây nóng: Bạn có thể gọi đến số điện thoại trực ban của Công an tỉnh/thành phố hoặc đường dây nóng của Bộ Công an (06923.42593) để phản ánh trực tiếp.
• Thực hiện quyền khiếu nại bằng văn bản: Gửi đơn khiếu nại lần đầu đến người đã ra quyết định xử phạt hoặc thủ trưởng cơ quan đó. Nếu không thỏa đáng, bạn có quyền khiếu nại lần hai hoặc khởi kiện ra Tòa án hành chính.

Việc hiểu đúng luật không chỉ giúp chúng ta trở thành những người tham gia giao thông văn minh mà còn góp phần xây dựng một môi trường pháp lý minh bạch, thượng tôn pháp luật.