Việc tham gia lực lượng Dân quân tự vệ không chỉ là nghĩa vụ mà còn là trách nhiệm thiêng liêng của mỗi công dân trong việc bảo vệ an ninh trật tự tại địa phương. Tuy nhiên, nhằm đảm bảo tính nhân văn và phù hợp với điều kiện thực tế của người dân, Luật sửa đổi 11 Luật về quân sự, quốc phòng 2025 đã có những điều chỉnh quan trọng liên quan đến các trường hợp được tạm hoãn hoặc miễn thực hiện nghĩa vụ này.

1. Các trường hợp được tạm hoãn nghĩa vụ Dân quân tự vệ

Theo quy định tại khoản 4 Điều 10 Luật sửa đổi 11 Luật về quân sự, quốc phòng 2025 (sửa đổi Điều 11 Luật Dân quân tự vệ 2019), công dân được tạm hoãn thực hiện nghĩa vụ tham gia Dân quân tự vệ trong các tình huống sau:

• Lao động duy nhất trong gia đình khó khăn: Công dân là lao động duy nhất phải trực tiếp nuôi dưỡng thân nhân không còn khả năng lao động hoặc chưa đến tuổi lao động; công dân trong hộ nghèo, hộ cận nghèo theo quy định của pháp luật.
• Ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh: Người trong hộ gia đình bị thiệt hại nặng về người và tài sản do tai nạn, thiên tai, dịch bệnh nguy hiểm gây ra được Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc người đứng đầu cơ quan, tổ chức nơi công dân cư trú hoặc làm việc xác nhận.
• Vợ hoặc chồng là cán bộ, công chức, viên chức: Có vợ hoặc chồng là cán bộ, công chức, viên chức, công nhân quốc phòng đang phục vụ trong Quân đội nhân dân hoặc Công an nhân dân.
• Phụ nữ đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ: Phụ nữ đang mang thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi; nam giới một mình nuôi con dưới 36 tháng tuổi.

2. Đối tượng được miễn thực hiện nghĩa vụ Dân quân tự vệ

Khác với tạm hoãn (chỉ là sự gián đoạn có thời hạn), việc miễn nghĩa vụ được áp dụng cho những đối tượng không còn điều kiện hoặc không phù hợp để tham gia lực lượng. Cụ thể, Điều 12 Luật Dân quân tự vệ 2019 (được dẫn chiếu sửa đổi) quy định các trường hợp miễn bao gồm:

• Con của liệt sĩ, con của thương binh hạng một; con của bệnh binh hạng một; con của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc da cam có tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 81% trở lên.
• Quân nhân dự bị đã được sắp xếp vào đơn vị dự bị động viên.
• Người trực tiếp nuôi dưỡng người bị mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật.
• Người có hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn đột xuất không thể tham gia Dân quân tự vệ được Chủ tịch UBND cấp xã hoặc người đứng đầu cơ quan xác nhận.

"Việc xác định các trường hợp tạm hoãn, miễn nghĩa vụ phải dựa trên căn cứ pháp lý rõ ràng và có sự xác nhận của cơ quan có thẩm quyền để đảm bảo tính công bằng, minh bạch trong công tác tuyển chọn lực lượng tại cơ sở."

3. Thẩm quyền và thủ tục quyết định

Một điểm mới đáng chú ý trong quy định hiện nay là việc làm rõ thẩm quyền quyết định. Theo quy định tại khoản 4 Điều 11 và khoản 3 Điều 12:

• Chủ tịch UBND cấp xã: Quyết định tạm hoãn, miễn đối với công dân cư trú trên địa bàn.
• Người đứng đầu cơ quan, tổ chức: Quyết định đối với công dân đang làm việc tại cơ quan, tổ chức đó.

Công dân thuộc diện được tạm hoãn hoặc miễn cần chủ động nộp đơn kèm theo các giấy tờ chứng minh (giấy xác nhận hộ nghèo, bệnh án, xác nhận thiệt hại do thiên tai...) gửi đến Ban Chỉ huy quân sự cấp xã hoặc cơ quan để được xem xét giải quyết kịp thời.

Việc nắm rõ các quy định này giúp công dân bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, đồng thời giúp các cơ quan chức năng thực hiện đúng chính sách hậu phương quân đội, tạo điều kiện cho người dân ổn định cuộc sống trong những hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.