Tháng 7/2026 đánh dấu một cột mốc quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam với sự ra đời và có hiệu lực của hàng loạt các luật và nghị định mới. Những chính sách này không chỉ thể hiện nỗ lực của Việt Nam trong việc hoàn thiện khung pháp lý, mà còn khẳng định cam kết hội nhập quốc tế sâu rộng trong lĩnh vực tư pháp hình sự. Từ tương trợ tư pháp quốc tế đến quản lý người chấp hành án trong nước, mọi khía cạnh đều được điều chỉnh một cách toàn diện, hứa hẹn mang lại hiệu quả cao hơn trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ quyền con người.

1. Luật Tương trợ tư pháp về hình sự 2025: Nâng tầm hợp tác quốc tế

Có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, Luật Tương trợ tư pháp về hình sự 2025 (số 103/2025/QH15) mang đến nhiều điểm mới đáng chú ý, đặc biệt là việc áp dụng nguyên tắc có đi có lại và mở rộng phạm vi tương trợ tư pháp.

Nguyên tắc có đi có lại: Nền tảng của sự tin cậy

Theo Điều 7 Luật Tương trợ tư pháp về hình sự 2025, Viện kiểm sát nhân dân tối cao sẽ là cơ quan quyết định việc tiếp nhận, xử lý yêu cầu tương trợ tư pháp về hình sự của nước ngoài và việc gửi yêu cầu của Việt Nam theo nguyên tắc có đi có lại. Điều này có nghĩa là Việt Nam sẽ thực hiện yêu cầu của nước ngoài nếu nước đó cũng cam kết thực hiện yêu cầu tương tự của Việt Nam. Đây là một bước tiến quan trọng, tạo cơ sở vững chắc cho sự tin cậy và bình đẳng trong quan hệ hợp tác tư pháp quốc tế.

Mở rộng phạm vi tương trợ tư pháp: Đa dạng hóa công cụ pháp lý

Điều 9 Luật Tương trợ tư pháp về hình sự 2025 đã mở rộng đáng kể phạm vi tương trợ tư pháp, bao gồm nhiều hình thức như tống đạt văn bản tố tụng, khám xét, thu giữ, tịch thu tài sản, tổ chức cho người ở nước ngoài sang hỗ trợ điều tra, lấy lời khai trực tiếp/trực tuyến, chuyển giao truy cứu trách nhiệm hình sự, và trao đổi thông tin. Sự mở rộng này giúp các cơ quan tư pháp có thêm công cụ hiệu quả để giải quyết các vụ án có yếu tố nước ngoài, đặc biệt trong bối cảnh tội phạm xuyên quốc gia ngày càng phức tạp.

Miễn hợp pháp hóa lãnh sự và quy định về hình phạt tử hình

Một điểm mới khác là việc miễn hợp pháp hóa lãnh sự đối với hồ sơ yêu cầu và kết quả thực hiện yêu cầu tương trợ tư pháp về hình sự, trừ trường hợp điều ước quốc tế có quy định khác (Điều 10 Luật Tương trợ tư pháp về hình sự 2025). Điều này giúp đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy nhanh quá trình xử lý yêu cầu. Ngoài ra, Điều 14 Luật Tương trợ tư pháp về hình sự 2025 cũng quy định rõ ràng về việc xem xét yêu cầu liên quan đến hình phạt tử hình, thể hiện sự cân nhắc kỹ lưỡng và tôn trọng các nguyên tắc pháp luật quốc tế.

2. Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù 2025: Đảm bảo quyền lợi và hợp tác

Cũng có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù 2025 (số 101/2025/QH15) tập trung vào việc tạo điều kiện cho người đang chấp hành án phạt tù được chuyển về nước mình để tiếp tục thi hành án, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế.

Nguyên tắc có đi có lại và vai trò của Bộ Công an

Điều 6 Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù 2025 tiếp tục khẳng định nguyên tắc có đi có lại, đảm bảo sự công bằng và hiệu quả trong việc chuyển giao người chấp hành án. Bộ Công an được giao quyền quyết định việc áp dụng nguyên tắc này, đồng thời xử lý các yêu cầu quá cảnh người đang chấp hành án phạt tù qua lãnh thổ Việt Nam (Điều 12 Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù 2025). Điều này cho thấy sự tập trung quyền hạn và trách nhiệm, giúp quá trình chuyển giao diễn ra nhanh chóng và minh bạch hơn.

Miễn hợp pháp hóa lãnh sự: Giảm gánh nặng thủ tục

Tương tự như Luật Tương trợ tư pháp về hình sự, Điều 9 Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù 2025 cũng quy định miễn hợp pháp hóa lãnh sự đối với hồ sơ yêu cầu chuyển giao, góp phần đẩy nhanh tiến độ và giảm bớt gánh nặng hành chính cho các bên liên quan.

3. Luật Dẫn độ 2025: Công cụ hữu hiệu trong truy bắt tội phạm

Với hiệu lực từ ngày 01/7/2026, Luật Dẫn độ 2025 (số 100/2025/QH15) là một công cụ pháp lý quan trọng trong việc truy bắt và dẫn độ tội phạm xuyên quốc gia.

Nguyên tắc có đi có lại và thẩm quyền của Bộ Công an

Điều 5 Luật Dẫn độ 2025 quy định việc áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong dẫn độ, đảm bảo sự hợp tác bình đẳng giữa Việt Nam và các nước. Đặc biệt, Điều 6 Luật Dẫn độ 2025 xác định Bộ Công an là Cơ quan trung ương về dẫn độ, từ đó tập trung đầu mối xử lý các yêu cầu dẫn độ, nâng cao hiệu quả công tác này.

Phạm vi áp dụng và thời hạn giữ người khẩn cấp

Điều 7 Luật Dẫn độ 2025 quy định áp dụng dẫn độ với người có hành vi phạm tội bị phạt tù từ 1 năm trở lên. Một điểm mới đáng chú ý là quy định cho phép giữ người đến 45 ngày trong trường hợp khẩn cấp trước khi có yêu cầu dẫn độ. Cụ thể, theo khoản 1, khoản 2 Điều 33 Luật Dẫn độ 2025, thời hạn giữ người sẽ tuân theo điều ước quốc tế nếu hai bên cùng là thành viên, hoặc tối đa 45 ngày nếu không có điều ước chung. Điều này giúp các cơ quan chức năng có đủ thời gian để hoàn thiện thủ tục, tránh bỏ lọt tội phạm.

4. Luật Thi hành án hình sự 2025: Hiện đại hóa và phân quyền

Luật Thi hành án hình sự 2025 (số 127/2025/QH15), có hiệu lực từ 01/7/2026, mang đến nhiều thay đổi quan trọng nhằm hiện đại hóa công tác thi hành án và phân quyền rõ ràng hơn.

Ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số

Một trong những nguyên tắc bổ sung tại Điều 4 Luật Thi hành án hình sự 2025 là việc ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và hiện đại hóa hoạt động thi hành án hình sự. Điều này thể hiện tầm nhìn chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả, minh bạch và chính xác trong toàn bộ quá trình thi hành án. Đồng thời, Luật cũng bỏ quy định về nguyên tắc thi hành án đối với người dưới 18 tuổi chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành người có ích cho xã hội từng quy định tại khoản 5 Điều 4 Luật Thi hành án hình sự 2019, cho thấy sự điều chỉnh trong cách tiếp cận đối với đối tượng này.

Phân quyền cho Công an cấp xã và thu thập thông tin sinh trắc học

Luật Thi hành án hình sự 2025 giao thêm nhiều nhiệm vụ thi hành án hình sự cho Công an cấp xã, bao gồm quản lý, giám sát, giáo dục người được hưởng án treo, người bị phạt cải tạo không giam giữ, người bị cấm cư trú, người bị quản chế. Việc phân quyền này giúp tăng cường hiệu quả quản lý tại cơ sở và đảm bảo việc thi hành án được thực hiện sát sao hơn.

Đặc biệt, Luật bổ sung quy định hoàn toàn mới về thu thập thông tin sinh trắc học (mống mắt, ADN, giọng nói) của người chấp hành hình phạt chính (cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, trục xuất, án treo) và phạm nhân trong trường hợp chưa có thông tin trong cơ sở dữ liệu (Điều 11, 12, 13, 14, 24 Luật Thi hành án hình sự 2025). Đây là một bước tiến lớn trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu tội phạm hiện đại, hỗ trợ đắc lực cho công tác quản lý và phòng ngừa tội phạm.

Quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của phạm nhân

Một quyền mới đáng chú ý của phạm nhân được quy định tại điểm b khoản 1 Điều 23 Luật Thi hành án hình sự 2025 là được hiến mô, bộ phận cơ thể và hưởng chế độ, chính sách theo quy định pháp luật về hiến mô, bộ phận cơ thể người. Điều này không chỉ thể hiện tính nhân văn của pháp luật mà còn mở ra cơ hội cho phạm nhân đóng góp cho xã hội ngay cả khi đang chấp hành án.

5. Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú 2025: Đảm bảo quyền và nghĩa vụ

Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú 2025 (số 128/2025/QH15), có hiệu lực từ 01/7/2026, điều chỉnh các nguyên tắc, trình tự, thủ tục thi hành các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự, đồng thời quy định rõ ràng về tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan quản lý, thi hành các biện pháp này, cũng như quyền và nghĩa vụ của người bị tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú. Luật này thay thế Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015, bổ sung thêm quy định về cấm đi khỏi nơi cư trú, tạo ra một khung pháp lý toàn diện hơn.

6. Chế độ, chính sách đối với người tham gia thi hành án tử hình: Ghi nhận sự hy sinh

Nghị định 203/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ 01/7/2026, quy định chi tiết về chế độ, chính sách đối với người tham gia thi hành án tử hình. Theo Điều 3 Nghị định này, những người tham gia Đội Thi hành án tử hình sẽ được hưởng chế độ bồi dưỡng bằng ba lần mức lương cơ sở và nghỉ dưỡng 10 ngày. Các thành viên Hội đồng thi hành án, thư ký, cán bộ quản giáo, người ghi âm, ghi hình, chụp ảnh, phiên dịch, khám nghiệm, giao tử thi, tro cốt hoặc mai táng sẽ được hưởng bồi dưỡng bằng một lần mức lương cơ sở. Những người tham gia bảo đảm an ninh, trật tự, đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã, điều tra viên sẽ được hưởng bồi dưỡng bằng một phần hai mức lương cơ sở. Quy định này thể hiện sự ghi nhận và quan tâm của Nhà nước đối với những người thực hiện nhiệm vụ đặc biệt nhạy cảm và áp lực cao.

7. Cơ sở dữ liệu thi hành án hình sự thống nhất toàn quốc: Hướng tới quản lý thông minh

Để hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi số trong thi hành án hình sự, Nghị định 160/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ 01/7/2026, quy định về việc xây dựng và quản lý cơ sở dữ liệu thi hành án hình sự tập trung, thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Theo Điều 3 Nghị định này, việc quản lý, cập nhật, khai thác và sử dụng dữ liệu phải đảm bảo phân công, phân quyền rõ ràng, xác định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân, đồng thời bảo đảm tính đầy đủ, chính xác, kịp thời của dữ liệu. Cơ sở dữ liệu này phải được xây dựng theo tiêu chuẩn, quy chuẩn dữ liệu quốc gia, kết nối và chia sẻ với các cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành liên quan, đảm bảo dữ liệu được thu thập, cập nhật một lần và được khai thác, sử dụng nhiều lần. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng một hệ thống tư pháp hình sự thông minh, hiệu quả.

8. Quản lý người cấm đi khỏi nơi cư trú trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư: Tăng cường giám sát

Để tăng cường hiệu quả quản lý người bị cấm đi khỏi nơi cư trú, Thông tư 56/2026/TT-BCA của Bộ Công an, có hiệu lực từ 01/7/2026, quy định chi tiết về việc này. Theo Điều 3 Thông tư này, việc quản lý phải đảm bảo đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục và có sự phối hợp chặt chẽ giữa Công an các địa phương và các đơn vị liên quan. Trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày nhận được lệnh cấm đi khỏi nơi cư trú, người bị cấm phải trình diện với Công an cấp xã (Điều 4, Điều 5 Thông tư 56/2026/TT-BCA). Trưởng Công an cấp xã có trách nhiệm lập hồ sơ quản lý, theo dõi, ghi chép vào sổ và cập nhật thông tin vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, phần mềm nghiệp vụ quản lý, theo dõi người bị cấm đi khỏi nơi cư trú. Điều này giúp tăng cường khả năng giám sát, đảm bảo việc chấp hành các biện pháp ngăn chặn được thực hiện nghiêm túc.

Những chính sách hình sự mới có hiệu lực từ tháng 7/2026 thể hiện sự quyết tâm của Việt Nam trong việc xây dựng một hệ thống pháp luật hình sự hiện đại, minh bạch, hiệu quả và hội nhập quốc tế. Đây là những bước tiến quan trọng, góp phần vào công cuộc cải cách tư pháp, bảo vệ công lý và quyền con người trong bối cảnh phát triển mới của đất nước.