Ngày 20/06/2013, Quốc hội khóa XIII đã chính thức thông qua Luật hòa giải ở cơ sở năm 2013. Một trong những điểm mới quan trọng nhất, thu hút sự quan tâm lớn của dư luận chính là quy định về quy trình bầu chọn hòa giải viên. Theo đó, để trở thành "người hòa giải" tại thôn, tổ dân phố, ứng viên phải nhận được sự đồng thuận của trên 50% đại diện hộ gia đình. Đây được xem là bước tiến lớn trong việc phát huy dân chủ trực tiếp tại cơ sở.

"Người phán xử" tại cộng đồng: Không chỉ cần tâm mà còn cần tầm

Hòa giải ở cơ sở từ lâu đã đóng vai trò là "lá chắn" đầu tiên giúp ngăn chặn các mâu thuẫn nhỏ bùng phát thành tranh chấp lớn. Tuy nhiên, trước đây, việc lựa chọn hòa giải viên đôi khi còn mang tính hình thức. Với sự ra đời của Luật hòa giải ở cơ sở năm 2013, tiêu chuẩn cho vị trí này đã được siết chặt và cụ thể hóa.

Theo quy định tại Điều 7 Luật hòa giải ở cơ sở năm 2013, một hòa giải viên thực thụ phải hội đủ các yếu tố:

"Người được bầu làm hòa giải viên phải là công dân Việt Nam thường trú tại cơ sở, tự nguyện tham gia hoạt động hòa giải và có các tiêu chuẩn sau đây:
1. Có phẩm chất đạo đức tốt; có uy tín trong cộng đồng dân cư;
2. Có khả năng thuyết phục, vận động nhân dân; có hiểu biết pháp luật."

Việc nhấn mạnh vào "uy tín" và "khả năng thuyết phục" cho thấy nhà làm luật mong muốn hòa giải viên phải là những người thực sự được dân tin, dân mến.

Quy trình bầu cử: Dân biết, dân bàn, dân trực tiếp lựa chọn

Điểm cốt lõi tạo nên tính chính danh cho hòa giải viên chính là quy trình bầu chọn được quy định tại Điều 8 Luật hòa giải ở cơ sở năm 2013. Không còn là sự chỉ định từ phía chính quyền, giờ đây, quyền quyết định nằm trong tay các hộ gia đình.

Cụ thể, việc bầu hòa giải viên có thể thực hiện qua hai hình thức:

• Biểu quyết công khai hoặc bỏ phiếu kín tại cuộc họp đại diện các hộ gia đình;
• Phát phiếu lấy ý kiến các hộ gia đình.

Đặc biệt, điểm a khoản 3 Điều 8 Luật hòa giải ở cơ sở năm 2013 nhấn mạnh:

"Người được đề nghị công nhận là hòa giải viên phải đạt trên 50% đại diện hộ gia đình trong thôn, tổ dân phố đồng ý."

Con số "trên 50%" không đơn thuần là một tỷ lệ toán học. Nó là minh chứng cho sự đồng thuận đa số, đảm bảo rằng lời nói của hòa giải viên sau này sẽ có trọng lượng khi đứng ra giải quyết các mâu thuẫn giữa các thành viên trong cộng đồng.

Cơ cấu tổ hòa giải và sự hỗ trợ từ ngân sách

Bên cạnh tiêu chuẩn bầu chọn, Điều 12 Luật hòa giải ở cơ sở năm 2013 cũng quy định rõ về cơ cấu tổ chức. Mỗi tổ hòa giải phải có từ 03 hòa giải viên trở lên, đặc biệt phải có hòa giải viên nữ để đảm bảo tính khách quan và tâm lý trong các vụ việc liên quan đến gia đình, phụ nữ.

Để hoạt động này không chỉ dừng lại ở "ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng", Luật cũng quy định về kinh phí hỗ trợ. Ngân sách nhà nước sẽ chi trả thù lao theo vụ việc, hỗ trợ tài liệu và bồi dưỡng nghiệp vụ cho các hòa giải viên. Đây là nguồn động viên kịp thời để những "người vác tù và" yên tâm cống hiến.

Luật hòa giải ở cơ sở năm 2013 sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2014, hứa hẹn sẽ tạo ra một luồng sinh khí mới cho công tác tư pháp tại cơ sở, góp phần xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật nhưng vẫn đậm đà tình nghĩa.