Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) do Bộ Công an chủ trì soạn thảo đang trở thành tâm điểm chú ý của giới luật học và dư luận xã hội. Một trong những đề xuất mang tính bước ngoặt và gây ra nhiều luồng ý kiến thảo luận sôi nổi nhất chính là việc không tiếp tục duy trì mô hình Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong hệ thống các cơ quan điều tra hình sự của nước ta.

Đề xuất thay đổi căn bản hệ thống cơ quan điều tra hình sự

Theo quy định hiện hành tại Điều 4 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015 (số hiệu 99/2015/QH13), hệ thống cơ quan điều tra hình sự của Việt Nam được tổ chức theo mô hình ba chân kiềng, bao gồm:

"1. Cơ quan điều tra của Công an nhân dân.
2. Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân.
3. Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao."

Tuy nhiên, tại Điều 3 của dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) mới nhất, Bộ Công an đã đề xuất thu hẹp hệ thống này chỉ còn lại hai chủ thể chính:

• Cơ quan điều tra của Công an nhân dân.
• Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân.

Như vậy, so với quy định của Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015, dự thảo luật mới đã hoàn toàn loại bỏ mô hình Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao ra khỏi hệ thống cơ quan điều tra hình sự.

Lý do đề xuất bỏ Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Việc đề xuất loại bỏ một cơ quan điều tra có tính chất đặc thù như Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao được Bộ Công an lý giải dựa trên nhiều căn cứ pháp lý và thực tiễn sâu sắc. Trước hết, đề xuất này nhằm bảo đảm tính khách quan tuyệt đối trong hoạt động tố tụng hình sự. Theo quy định tại Điều 107 Hiến pháp 2013:

"Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp."

Khi Viện kiểm sát vừa thực hiện quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, lại vừa trực tiếp thực hiện thẩm quyền điều tra đối với một số nhóm tội phạm cụ thể (như tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, tội phạm về tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp) sẽ dẫn đến tình trạng chồng chéo vai trò. Điều này làm giảm đi mối quan hệ chế ước, kiểm soát lẫn nhau giữa cơ quan điều tra và cơ quan kiểm sát – một nguyên tắc cốt lõi để bảo đảm tính minh bạch và tránh oan sai trong tố tụng.

Bên cạnh đó, việc tinh gọn bộ máy, giảm bớt các đầu mối trung gian cũng là một mục tiêu quan trọng. Hiện nay, hệ thống cơ quan điều tra được đánh giá là còn cồng kềnh, chồng chéo. Việc tổ chức cơ quan điều tra ở nhiều bộ, ngành tạo ra nhiều đầu mối trong hệ thống, chưa thực sự phù hợp với quan điểm chỉ đạo xuyên suốt của Đảng và Nhà nước là "một việc chỉ giao cho một cơ quan chủ trì thực hiện".

Các cán bộ điều tra và kiểm sát viên thảo luận hồ sơ vụ án (ảnh minh họa)

Nhìn lại hiệu quả hoạt động thực tế của Cơ quan điều tra VKSND Tối cao

Để có cái nhìn khách quan, báo cáo tổng kết thực tiễn của Bộ Công an đã đưa ra những con số thống kê cụ thể về hiệu quả hoạt động của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong những năm qua. Về mặt tổ chức, cơ quan này hiện có bộ máy khá hoàn chỉnh với 1 thủ trưởng, 3 phó thủ trưởng, 8 trưởng phòng và 16 phó phòng cùng đội ngũ điều tra viên đông đảo.

Tuy nhiên, số liệu thống kê từ ngày 1/1/2018 đến ngày 31/3/2026 cho thấy, Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao chỉ điều tra, xử lý tổng cộng 390 vụ án với 700 bị can. Con số này chỉ chiếm tỷ lệ cực kỳ khiêm tốn là 0,04% tổng số hoạt động điều tra trên phạm vi toàn quốc.

Trong số các vụ án đã thụ lý điều tra:

• Có 187 vụ với 327 bị can xảy ra trong ngành Công an.
• Có 44 vụ với 53 bị can xảy ra trong ngành Tòa án.
• Có 24 vụ với 46 bị can xảy ra trong chính ngành Kiểm sát.
• Có 81 vụ với 97 bị can xảy ra trong ngành Thi hành án dân sự.
• Còn lại là các vụ việc và bị can thuộc các lĩnh vực tư pháp khác.

Với tỷ lệ vụ án thụ lý quá thấp so với quy mô bộ máy, việc chuyển giao thẩm quyền điều tra các tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp sang cho các cơ quan điều tra chuyên trách khác (như Cơ quan điều tra của Công an nhân dân hoặc Quân đội nhân dân) được đánh giá là giải pháp tối ưu để tối ưu hóa nguồn lực quốc gia và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng chống tội phạm.

Tinh gọn bộ máy và tăng tính linh hoạt cho Công an và Quân đội

Không chỉ dừng lại ở việc bỏ Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) còn đề xuất những cải cách mạnh mẽ đối với tổ chức bộ máy của Công an nhân dân và Quân đội nhân dân. Cụ thể, dự thảo hướng tới việc sửa đổi, bổ sung Điều 5 và Điều 6 của Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015 theo hướng:

• Bỏ Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện: Đây là bước đi đột phá nhằm tinh gọn đầu mối, tập trung quyền lực và nâng cao chất lượng điều tra lên cấp tỉnh và trung ương, đồng thời tăng cường vai trò của Công an cấp xã trong việc tiếp nhận, giải quyết ban đầu các nguồn tin về tội phạm.
• Giao quyền chủ động cho các Bộ trưởng: Dự thảo đề xuất giao Bộ trưởng Bộ Công an quy định chi tiết về tổ chức bộ máy các cơ quan điều tra của Công an nhân dân; Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định về tổ chức bộ máy các cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân. Quy định này nhằm bảo đảm sự linh hoạt, chủ động trong việc sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy phù hợp với yêu cầu thực tiễn trong từng giai đoạn.

Đồng thời, do không còn sự tồn tại của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao, dự thảo luật cũng bãi bỏ hoàn toàn Điều 7 của Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015 (quy định về tổ chức bộ máy của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao).

Lộ trình thông qua và hiệu lực thi hành

Mặc dù trong quá trình thảo luận vào năm 2025, Viện kiểm sát nhân dân tối cao từng có văn bản đề nghị giữ nguyên mô hình cơ quan điều tra đặc thù này, nhưng tại các phiên họp chuyên đề xây dựng pháp luật sau đó, Chính phủ đã thống nhất cao với dự thảo của Bộ Công an. Chính phủ khẳng định việc không tổ chức cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao là hoàn toàn phù hợp với Hiến pháp và không trái với các nghị quyết của Bộ Chính trị về cải cách tư pháp.

Theo lộ trình dự kiến, dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) sẽ được trình Quốc hội khóa XVI cho ý kiến và xem xét thông qua tại kỳ họp thứ 2 diễn ra vào tháng 10 năm 2026. Nếu được Quốc hội bấm nút thông qua, đạo luật quan trọng này dự kiến sẽ chính thức có hiệu lực thi hành kể từ năm 2027, đánh dấu một bước chuyển mình mạnh mẽ trong lịch sử lập pháp và tổ chức các cơ quan tư pháp tại Việt Nam.