Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và những cam kết về quyền con người, chính sách hình sự của Việt Nam luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt từ dư luận trong nước và quốc tế. Một trong những vấn đề nóng bỏng nhất đang được thảo luận sôi nổi là việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình. Theo dự thảo Bộ luật Hình sự 2026, một đề xuất mang tính bước ngoặt đã được đưa ra, hướng tới việc loại bỏ hình phạt tử hình đối với 06 tội danh, đánh dấu một sự thay đổi quan trọng trong tư duy lập pháp và thực tiễn tư pháp của quốc gia.

Bối cảnh và xu hướng cải cách hình phạt tử hình tại Việt Nam

Hình phạt tử hình, dù là một biện pháp trừng trị nghiêm khắc nhất, đã và đang là chủ đề của nhiều cuộc tranh luận trên toàn cầu. Tại Việt Nam, việc áp dụng hình phạt này đã được xem xét kỹ lưỡng qua nhiều giai đoạn, với xu hướng chung là giảm dần số lượng tội danh có thể bị tử hình. Các sửa đổi trước đây của Bộ luật Hình sự 2015 đã từng bước thu hẹp phạm vi này, thể hiện sự tiến bộ trong chính sách nhân đạo và phù hợp với các công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Đề xuất trong dự thảo Bộ luật Hình sự 2015 lần này tiếp tục khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, hướng tới một nền tư pháp công bằng, nhân văn và hiệu quả hơn. Việc loại bỏ hình phạt tử hình cho một số tội danh không chỉ là sự điều chỉnh về mặt pháp lý mà còn là sự phản ánh sâu sắc về giá trị đạo đức, xã hội và tầm nhìn phát triển của đất nước.

06 tội danh được đề xuất loại bỏ hình phạt tử hình

Theo dự thảo Bộ luật Hình sự 2026, Bộ Công an đã đề xuất xóa bỏ hình phạt tử hình đối với 06 tội danh cụ thể. Đây là những tội danh mà việc áp dụng án tử hình có thể được xem xét lại dựa trên nhiều yếu tố, bao gồm tính chất của hành vi, khả năng cải tạo, và xu hướng pháp luật quốc tế. Các tội danh này bao gồm:

• Tội bạo loạn (Điều 112): Tội danh này liên quan đến các hành vi gây rối trật tự công cộng nghiêm trọng, có tổ chức, nhằm chống lại chính quyền nhân dân. Việc xem xét bỏ án tử hình cho tội danh này có thể xuất phát từ quan điểm rằng các biện pháp trừng trị khác vẫn đủ sức răn đe và đảm bảo an ninh quốc gia.
• Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142): Đây là một tội danh đặc biệt nghiêm trọng, gây phẫn nộ trong xã hội. Tuy nhiên, việc đề xuất bỏ án tử hình có thể nhằm mục đích tập trung vào các biện pháp phục hồi, giáo dục và bảo vệ nạn nhân, đồng thời xem xét lại hiệu quả răn đe của án tử hình trong các trường hợp này.
• Tội mua bán trái phép chất ma túy (Điều 251): Tội phạm ma túy luôn là vấn nạn nhức nhối. Việc giảm án tử hình cho tội danh này có thể là một phần của chiến lược toàn diện hơn trong phòng chống ma túy, tập trung vào việc triệt phá các đường dây lớn và hỗ trợ cai nghiện, thay vì chỉ dựa vào hình phạt cao nhất.
• Tội chống loài người (Điều 422): Tội danh này thường liên quan đến các hành vi vi phạm nghiêm trọng quyền con người trên diện rộng. Việc loại bỏ án tử hình có thể phù hợp với các nguyên tắc pháp luật quốc tế về tội phạm chiến tranh và tội chống loài người, nơi án tù chung thân thường được ưu tiên.
• Tội phạm chiến tranh (Điều 423): Tương tự như tội chống loài người, tội phạm chiến tranh cũng là những hành vi vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế. Việc điều chỉnh hình phạt tử hình cho tội danh này thể hiện sự đồng bộ với các quy định và thực tiễn của Tòa án Hình sự Quốc tế.
• Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (Điều 113) nhập vào Tội khủng bố (Điều 299): Việc nhập hai tội danh này thành một và loại bỏ án tử hình cho hành vi khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân có thể là một động thái nhằm hợp lý hóa các quy định về tội khủng bố, tập trung vào bản chất hành vi gây nguy hiểm cho xã hội mà không phân biệt mục đích chính trị.

04 tội danh dự kiến còn giữ hình phạt tử hình

Mặc dù có những đề xuất giảm án tử hình, dự thảo Bộ luật Hình sự 2026 vẫn dự kiến giữ lại hình phạt này đối với 04 tội danh đặc biệt nghiêm trọng, được coi là những hành vi gây nguy hiểm tột cùng cho an ninh quốc gia và trật tự xã hội. Điều này cho thấy sự cân bằng giữa chính sách nhân đạo và yêu cầu bảo vệ lợi ích tối cao của đất nước và nhân dân. Các tội danh này bao gồm:

• Tội phản bội Tổ quốc (Điều 107): Đây là tội danh xâm phạm trực tiếp đến độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc. Mức độ nguy hiểm của hành vi này đối với sự tồn vong của quốc gia là lý do chính để duy trì hình phạt tử hình.
• Tội giết người (Điều 123): Tội giết người, đặc biệt là trong các trường hợp có tính chất man rợ, có tổ chức, hoặc vì động cơ đê hèn, luôn được coi là hành vi tước đoạt quyền sống của con người một cách tàn bạo nhất. Việc giữ lại án tử hình thể hiện sự nghiêm khắc của pháp luật đối với hành vi này.
• Tội khủng bố (Điều 299): Tội khủng bố, với mục đích gây hoang mang trong quần chúng, chống phá chính quyền hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản, là mối đe dọa lớn đối với an ninh quốc gia và trật tự xã hội. Do đó, hình phạt tử hình vẫn được xem là cần thiết để răn đe và trừng trị.
• Tội sản xuất trái phép chất ma túy (Điều 248): Khác với tội mua bán, hành vi sản xuất ma túy là nguồn gốc phát sinh của tệ nạn này, gây ra hậu quả khôn lường cho sức khỏe cộng đồng và an ninh xã hội. Vì vậy, việc duy trì án tử hình cho tội danh này nhằm mục đích triệt tiêu tận gốc nguồn cung ma túy.

Ý nghĩa và tác động của đề xuất

Nếu được Quốc hội thông qua, những thay đổi này trong Bộ luật Hình sự 2015 sẽ có ý nghĩa sâu rộng. Nó không chỉ thể hiện sự tiến bộ trong chính sách hình sự của Việt Nam, phù hợp với xu hướng chung của thế giới về hạn chế và tiến tới xóa bỏ hình phạt tử hình, mà còn góp phần nâng cao hình ảnh của Việt Nam trên trường quốc tế về cam kết bảo vệ quyền con người.

Tuy nhiên, việc giảm án tử hình cũng đặt ra những thách thức mới cho các cơ quan thực thi pháp luật trong việc tìm kiếm các biện pháp trừng trị thay thế hiệu quả, đảm bảo tính răn đe và phòng ngừa tội phạm. Đồng thời, cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt xã hội để đảm bảo sự đồng thuận và hiểu biết đúng đắn về những cải cách quan trọng này.

Kết luận

Đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 06 tội danh và giữ lại cho 04 tội danh trong dự thảo Bộ luật Hình sự 2015 là một bước tiến quan trọng, thể hiện sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa yêu cầu nghiêm trị tội phạm và chính sách nhân đạo của Nhà nước. Đây là một phần của quá trình cải cách tư pháp toàn diện, hướng tới xây dựng một hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện, công bằng và phù hợp với các giá trị tiến bộ của thời đại.