Trong bối cảnh công nghệ phát triển như vũ bão, trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ mang lại những tiện ích vượt trội mà còn mở ra cánh cửa cho các loại hình tội phạm mới, đặc biệt là lừa đảo trực tuyến. Nếu như trước đây, những tin nhắn hay email lừa đảo thường dễ dàng bị phát hiện bởi lỗi chính tả hoặc nội dung sơ sài, thì giờ đây, với sự hỗ trợ của AI, tội phạm có thể tạo ra những kịch bản tinh vi, thuyết phục đến mức khó tin, khiến nhiều người dân trở thành nạn nhân bất đắc dĩ. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích những chiêu trò lừa đảo mới nhất bằng AI, cung cấp các biện pháp nhận diện và phòng tránh hiệu quả, đồng thời làm rõ các chế tài pháp luật nghiêm khắc để bảo vệ cộng đồng trước mối đe dọa ngày càng tăng này.

AI: Công cụ đắc lực cho tội phạm công nghệ cao

Các chuyên gia an ninh mạng đã liên tục cảnh báo về sự thay đổi đáng kể trong cách thức hoạt động của tội phạm công nghệ cao nhờ vào AI. Khả năng của AI trong việc phân tích dữ liệu, học hỏi hành vi và tạo ra nội dung tự nhiên đã biến nó thành một vũ khí lợi hại. Tội phạm có thể sử dụng AI để:

• Cá nhân hóa nội dung lừa đảo: AI giúp tạo ra các email, tin nhắn hoặc cuộc gọi được cá nhân hóa cao, dựa trên thông tin thu thập được từ mạng xã hội hoặc các nguồn công khai khác của nạn nhân. Điều này khiến nạn nhân dễ dàng tin tưởng hơn vào tính xác thực của thông tin.
• Tạo ra các kịch bản lừa đảo phức tạp: Từ việc giả mạo các thông báo từ ngân hàng, cơ quan nhà nước, đến việc xây dựng các trang web giả mạo với giao diện chuyên nghiệp, AI giúp tội phạm tạo ra một hệ thống lừa đảo hoàn chỉnh, khó bị phát hiện.
• Tối ưu hóa thời điểm và phương thức tiếp cận: AI có thể phân tích dữ liệu để xác định thời điểm và phương thức tiếp cận nạn nhân hiệu quả nhất, tăng tỷ lệ thành công của các vụ lừa đảo.

Deepfake và nhân bản giọng nói: Mối đe dọa từ sự giả mạo hoàn hảo

Một trong những mối lo ngại lớn nhất hiện nay là sự phát triển của công nghệ deepfake và nhân bản giọng nói. Chỉ với một vài hình ảnh, video hoặc đoạn ghi âm ngắn được đăng tải trên mạng xã hội, tội phạm có thể tạo ra những cuộc gọi hoặc video có hình ảnh và giọng nói giống hệt người thật với độ chân thực đáng kinh ngạc. Nhiều trường hợp đã ghi nhận việc nạn nhân nhận được cuộc gọi từ 'người thân' hoặc 'bạn bè' với nội dung cầu cứu khẩn cấp, yêu cầu chuyển tiền ngay lập tức, và chỉ sau khi thực hiện giao dịch mới bàng hoàng nhận ra mình đã bị lừa.

Các hình thức lừa đảo phổ biến khác bằng AI

Bên cạnh việc giả mạo người thân, AI còn được tội phạm sử dụng trong nhiều hình thức lừa đảo khác:

• Lừa đảo tài chính và đầu tư: Tội phạm lợi dụng AI để xây dựng các nền tảng đầu tư giả mạo, tạo ra những lời hứa hẹn về lợi nhuận 'khủng' trong thời gian ngắn. Nạn nhân bị dẫn dụ vào các dự án tiền điện tử, chứng khoán ảo, hoặc các quỹ đầu tư không có thật, sau đó bị chiếm đoạt toàn bộ số tiền đã đầu tư.
• Lừa đảo tình cảm (Romance Scam): AI được dùng để tạo ra các hồ sơ cá nhân 'hoàn hảo' trên mạng xã hội, duy trì những cuộc trò chuyện dài ngày để xây dựng lòng tin với nạn nhân. Khi mối quan hệ đã đủ sâu sắc, kẻ lừa đảo sẽ viện đủ lý do khó khăn tài chính để vay tiền hoặc nhờ hỗ trợ, khiến nhiều người mất hàng trăm triệu đồng vì tin vào những mối quan hệ ảo.
• Lừa đảo mạo danh: Tạo email, tin nhắn mạo danh ngân hàng, cơ quan nhà nước, hoặc các doanh nghiệp lớn để đánh cắp thông tin cá nhân, tài khoản ngân hàng, hoặc mã OTP.
• Website và đánh giá ảo: Xây dựng các website bán hàng giả, tạo ra hàng loạt đánh giá 'ảo' để lôi kéo người mua, sau đó giao hàng kém chất lượng hoặc không giao hàng.

Nhận diện và phòng tránh: Tấm khiên bảo vệ bản thân

Mặc dù các thủ đoạn lừa đảo bằng AI ngày càng tinh vi, nhưng người dân vẫn có thể tự bảo vệ mình bằng cách duy trì thói quen kiểm tra và xác minh thông tin trước khi hành động. Dưới đây là những nguyên tắc quan trọng:

• Không vội vàng thực hiện yêu cầu tài chính: Tuyệt đối không chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin cá nhân khi nhận được yêu cầu qua điện thoại, tin nhắn, email hoặc mạng xã hội, đặc biệt là khi có yếu tố khẩn cấp.
• Xác minh thông tin trực tiếp: Trong trường hợp nhận được cuộc gọi hoặc video từ người thân yêu cầu chuyển tiền, hãy chủ động liên hệ lại bằng số điện thoại quen thuộc hoặc xác minh thông qua người thân khác trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch nào.
• Cảnh giác với các dấu hiệu bất thường: Luôn cảnh giác với các đường link lạ, thông báo trúng thưởng bất thường, lời mời đầu tư cam kết lợi nhuận 'trên trời' hoặc các chương trình khuyến mại với mức giảm giá phi thực tế.
• Bảo mật tài khoản cá nhân: Kích hoạt xác thực hai lớp (2FA) cho tất cả các tài khoản quan trọng như ngân hàng, email, mạng xã hội. Sử dụng mật khẩu mạnh và thay đổi định kỳ.
• Hạn chế chia sẻ thông tin cá nhân: Việc chia sẻ quá nhiều hình ảnh, video hoặc giọng nói cá nhân trên môi trường mạng tiềm ẩn nhiều rủi ro, vì đây có thể trở thành nguồn dữ liệu để các đối tượng xấu khai thác và tạo ra sản phẩm giả mạo.
• Cập nhật kiến thức về an ninh mạng: Thường xuyên theo dõi các cảnh báo từ cơ quan chức năng, báo chí về các chiêu trò lừa đảo mới để nâng cao nhận thức và kỹ năng phòng vệ.

Chế tài nghiêm khắc: Lưới pháp luật siết chặt tội phạm AI

Pháp luật Việt Nam đã có những chế tài nghiêm khắc đối với các hành vi lừa đảo trên không gian mạng, đặc biệt là với sự ra đời của các văn bản pháp luật cập nhật như Bộ luật Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung và hợp nhất trong Văn bản hợp nhất 11/VBHN-VPQH năm 2025.

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 Bộ luật Hình sự)

Điều 174 Bộ luật Hình sự. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

1. Người nào bằng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản của người khác trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

• a) Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm;
• b) Đã bị kết án về tội này hoặc về một trong các tội quy định tại các điều 168, 169, 170, 171, 172, 173, 175 và 290 của Bộ luật này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;
• c) Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội;
• d) Tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

• a) Có tổ chức;
• b) Có tính chất chuyên nghiệp;
• c) Chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng;
• d) Tái phạm nguy hiểm;
• đ) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức;
• e) Dùng thủ đoạn xảo quyệt;

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:

• a) Chiếm đoạt tài sản trị giá từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;
• c) Lợi dụng thiên tai, dịch bệnh.

4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân:

• a) Chiếm đoạt tài sản trị giá 500.000.000 đồng trở lên;
• c) Lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp.

5. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (Điều 290 Bộ luật Hình sự)

Điều 290 Bộ luật Hình sự. Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản

1. Người nào sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử thực hiện một trong những hành vi sau đây, nếu không thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 173 và Điều 174 của Bộ luật này, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

• a) Sử dụng thông tin về tài khoản, thẻ ngân hàng của cơ quan, tổ chức, cá nhân để chiếm đoạt tài sản của chủ tài khoản, chủ thẻ hoặc thanh toán hàng hóa, dịch vụ;
• b) Làm, tàng trữ, mua bán, sử dụng, lưu hành thẻ ngân hàng giả nhằm chiếm đoạt tài sản của chủ tài khoản, chủ thẻ hoặc thanh toán hàng hóa, dịch vụ;
• c) Truy cập bất hợp pháp vào tài khoản của cơ quan, tổ chức, cá nhân nhằm chiếm đoạt tài sản;
• d) Lừa đảo trong thương mại điện tử, thanh toán điện tử, kinh doanh tiền tệ, huy động vốn, kinh doanh đa cấp hoặc giao dịch chứng khoán qua mạng nhằm chiếm đoạt tài sản;
• đ) Thiết lập, cung cấp trái phép dịch vụ viễn thông, internet nhằm chiếm đoạt tài sản.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

• a) Có tổ chức;
• b) Phạm tội 02 lần trở lên;
• c) Có tính chất chuyên nghiệp;
• d) Số lượng thẻ giả từ 50 thẻ đến dưới 200 thẻ;
• đ) Chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng;
• e) Gây thiệt hại từ 50.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng;
• g) Tái phạm nguy hiểm.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:

• a) Chiếm đoạt tài sản trị giá từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;
• b) Gây thiệt hại từ 300.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;
• c) Số lượng thẻ giả từ 200 thẻ đến dưới 500 thẻ.

4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm:

• a) Chiếm đoạt tài sản trị giá 500.000.000 đồng trở lên;
• b) Gây thiệt hại 500.000.000 đồng trở lên;
• c) Số lượng thẻ giả 500 thẻ trở lên.

5. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Có thể thấy, AI không phải là nguyên nhân trực tiếp tạo ra các hành vi phạm tội nhưng đang trở thành công cụ giúp các đối tượng lừa đảo gia tăng mức độ tinh vi và khả năng tiếp cận nạn nhân. Trước thực tế các chiêu trò lừa đảo liên tục biến đổi, việc nâng cao cảnh giác, kiểm chứng thông tin trước khi giao dịch và hiểu rõ các quy định pháp luật là những biện pháp quan trọng giúp mỗi người tự bảo vệ mình trước các rủi ro trên không gian mạng.