Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12824-1:2020 về Giống cây lâm nghiệp - Khảo nghiệm tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định - Phần 1: Nhóm các giống keo lai quy định các nguyên tắc, nội dung và phương pháp kỹ thuật nhằm đánh giá tính khác biệt (Distinctness), tính đồng nhất (Uniformity) và tính ổn định (Stability) – gọi tắt là khảo nghiệm DUS – đối với các giống keo lai phục vụ mục đích lâm nghiệp tại Việt Nam.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

• Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn này áp dụng đối với việc khảo nghiệm DUS cho tất cả các giống keo lai nhân tạo hoặc tự nhiên (Acacia mangium x Acacia auriculiformis) được nhân giống bằng phương pháp vô tính (như giâm cành, nuôi cấy mô) nhằm mục đích trồng rừng sản xuất hoặc rừng phòng hộ.
• Đối tượng áp dụng: Các tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu, chọn tạo, sản xuất, kinh doanh, khảo nghiệm và quản lý nhà nước về giống cây lâm nghiệp tại Việt Nam.

Yêu cầu về vật liệu khảo nghiệm

• Vật liệu gửi khảo nghiệm phải là các cây giống khỏe mạnh, không bị sâu bệnh gây hại, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và đại diện cho giống cần khảo nghiệm.
• Số lượng cây giống tối thiểu và tiêu chuẩn chất lượng cây con (tuổi cây, chiều cao, đường kính cổ rễ) phải đáp ứng đúng các thông số kỹ thuật quy định để đảm bảo tính đồng đều ngay từ giai đoạn đầu.
• Nghiêm cấm việc xử lý hóa chất hoặc áp dụng các biện pháp kỹ thuật đặc biệt làm thay đổi biểu hiện tự nhiên của giống, trừ khi có yêu cầu cụ thể từ cơ quan khảo nghiệm.

Phương pháp bố trí và thực hiện khảo nghiệm

• Địa điểm khảo nghiệm: Phải được tiến hành tại các vùng sinh thái lâm nghiệp trọng điểm, phù hợp với điều kiện sinh trưởng tự nhiên của nhóm giống keo lai.
• Thiết kế thí nghiệm: Thí nghiệm được bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh với số lần lặp lại và số lượng cây trên mỗi ô công thức đủ lớn để đảm bảo độ tin cậy cho việc phân tích thống kê.
• Giống đối chứng: Phải lựa chọn các giống keo lai đã được công nhận hoặc đang được trồng phổ biến trong sản xuất, có các đặc tính hình thái tương tự gần nhất với giống khảo nghiệm để làm cơ sở đối chiếu.

Phương pháp đánh giá tính khác biệt (Distinctness)

• Giống khảo nghiệm được xác định là có tính khác biệt nếu nó phân biệt rõ ràng với bất kỳ giống đối chứng hoặc giống keo lai nào khác đã biết rộng rãi tại thời điểm nộp đơn đăng ký.
• Việc đánh giá tính khác biệt dựa trên các đặc tính hình thái học chủ yếu như: dạng tán cây, góc phân cành, màu sắc vỏ thân, hình dạng phiến lá giả, hệ thống gân lá, đặc điểm hoa (màu sắc, cấu trúc cụm hoa) và đặc điểm quả, hạt.
• Sử dụng các phương pháp đo đếm trực tiếp hoặc quan sát trực quan để so sánh các chỉ tiêu định lượng và định tính giữa giống khảo nghiệm và giống đối chứng.

Phương pháp đánh giá tính đồng nhất (Uniformity)

• Giống keo lai khảo nghiệm (nhân giống vô tính) được coi là đồng nhất nếu tỷ lệ cây khác biệt (off-type) không vượt quá ngưỡng giới hạn cho phép theo quy định của tiêu chuẩn.
• Phương pháp đánh giá dựa trên việc quan sát toàn bộ các cây trong ô thí nghiệm để phát hiện các cá thể có biểu hiện lệch chuẩn về mặt hình thái so với đặc trưng chung của giống.

Phương pháp đánh giá tính ổn định (Stability)

• Một giống keo lai được coi là ổn định nếu các đặc tính đặc trưng của nó không bị thay đổi sau các chu kỳ nhân giống liên tiếp hoặc sau mỗi chu kỳ khai thác, tái canh.
• Thông thường, đối với giống nhân giống vô tính, nếu giống đó đã đạt yêu cầu về tính đồng nhất thì cũng được thừa nhận là có tính ổn định.

Các nhóm đặc tính đặc trưng dùng trong khảo nghiệm

• Đặc tính thân và cành: Độ thẳng của thân, góc phân cành chủ đạo, màu sắc và độ nhẵn của vỏ thân ở các độ tuổi khác nhau.
• Đặc tính lá (phiến lá giả): Chiều dài phiến lá, chiều rộng phiến lá, tỷ lệ dài/rộng, hình dạng đỉnh lá, số lượng gân chính rõ ràng trên phiến lá giả.
• Đặc tính hoa và quả: Thời gian bắt đầu ra hoa, màu sắc của hoa tự (vàng nhạt, vàng đậm), hình dạng quả khi chín (độ xoắn của quả) và đặc điểm của hạt.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12824-1:2020 có hiệu lực kể từ ngày ban hành theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, tạo cơ sở pháp lý và kỹ thuật thống nhất cho công tác quản lý chất lượng giống lâm nghiệp trên phạm vi cả nước.