Trong các vụ án sai phạm liên quan đến quản lý, sử dụng đất đai, việc khắc phục hậu quả tài chính và kinh tế luôn là thước đo then chốt quyết định chính sách khoan hồng của Nhà nước. Trước đây, việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự do tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả thường chỉ mang tính định tính theo Bộ luật Hình sự 2015, dẫn đến tình trạng mỗi nơi nhận định một mức độ giảm án khác nhau. Nhằm tạo khung pháp lý minh bạch và khuyến khích tối đa việc thu hồi tài sản, khắc phục thiệt hại, Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã chính thức định lượng cụ thể tỷ lệ khắc phục tương ứng với mức giảm hình phạt mà bị cáo có thể được hưởng.

Khắc phục thiệt hại đất đai: Tỷ lệ định lượng cụ thể tương ứng với mức giảm án

Điểm đột phá lớn nhất tại khoản 5 Điều 5 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP là việc phân chia rõ ràng các bậc khắc phục tài chính tương ứng với trần mức giảm hình phạt tối đa mà Tòa án có thể áp dụng cho người phạm tội:

• Khắc phục đến 1/4 hậu quả thiệt hại: Bị cáo có thể được xem xét giảm tối đa đến 1/4 mức hình phạt mà Tòa án dự kiến tuyên.
• Khắc phục từ trên 1/4 đến 1/2 hậu quả thiệt hại: Bị cáo có thể được xem xét giảm tối đa đến 1/2 mức hình phạt.
• Khắc phục từ trên 1/2 đến 3/4 hậu quả thiệt hại: Mức hình phạt có thể được xem xét giảm tối đa đến 2/3 mức hình phạt.
• Khắc phục từ trên 3/4 đến dưới toàn bộ hậu quả thiệt hại: Mức giảm kịch khung có thể lên tới 4/5 mức hình phạt.

Quy định chi tiết này giúp cả cơ quan tiến hành tố tụng lẫn người phạm tội và gia đình có một căn cứ lượng hóa cụ thể, rõ ràng để nỗ lực thu xếp nguồn lực tài chính bồi thường, thay vì trông chờ vào sự đánh giá cảm tính.

Hiệu quả kinh tế - xã hội: Điều kiện kép chứ không tự động giảm án

Một điểm đặc biệt quan trọng cần lưu ý là cơ chế giảm án không diễn ra một cách máy móc, cơ học. Trong câu chữ của Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, cơ quan có thẩm quyền dùng cụm từ “có thể được giảm tối đa”, điều này khẳng định đây là quyền tùy nghi xét xử của Hội đồng xét xử dựa trên việc cân nhắc toàn diện các yếu tố:

1. Mức độ khắc phục thiệt hại thực tế: Được xác định chính xác tại thời điểm mở phiên tòa xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm. Số tiền hoặc tài sản khắc phục phải có biên lai, chứng từ hợp pháp do cơ quan thi hành án hoặc kho bạc tiếp nhận.
2. Hiệu quả kinh tế - xã hội của dự án: Tòa án sẽ xem xét dự án, công trình đất đai liên quan có đóng góp gì cho sự phát triển của địa phương và đất nước hay không. Nếu công trình giải quyết việc làm, thúc đẩy tăng trưởng, hoàn thành hạ tầng đô thị thì đây là điểm cộng lớn để áp dụng mức giảm tối đa.

Do đó, nếu một bị cáo đã nộp lại trên 3/4 số tiền thiệt hại nhưng bản chất dự án để lại hệ lụy môi trường nghiêm trọng hoặc gây khiếu kiện kéo dài thì mức giảm có thể sẽ không đạt mức tối đa 4/5 như mong đợi.

Khắc phục toàn bộ thiệt hại: Cơ hội đình chỉ vụ án hình sự ngay tại phiên tòa

Bên cạnh việc giảm mức án phạt tù, chính sách phân hóa trách nhiệm hình sự trong vi phạm đất đai theo Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP còn mở ra cánh cửa thoát án tù hoàn toàn thông qua cơ chế giải quyết tố tụng đặc thù:

• Trường hợp khắc phục toàn bộ: Nếu trong thời gian hoãn phiên tòa hoặc quá trình xét xử, bị cáo cùng các tổ chức, cá nhân liên quan khắc phục được toàn bộ hậu quả thiệt hại, Tòa án có thẩm quyền ra quyết định đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ vụ án đối với bị cáo đó theo quy định tố tụng.
• Trường hợp vẫn còn khả năng khắc phục: Khi thiệt hại chưa được bồi thường đầy đủ nhưng qua thẩm vấn và tài liệu chứng minh bị cáo có tài sản bảo đảm, có phương án khả thi để tiếp tục thanh toán, Tòa án có thể quyết định tạm đình chỉ vụ án đối với bị cáo để tạo điều kiện xử lý dứt điểm nghĩa vụ kinh tế.

Bài học pháp lý đắt giá cho doanh nghiệp và cá nhân quản lý dự án

Chính sách nhân đạo của pháp luật hình sự hiện đại chuyển hướng mạnh mẽ sang việc ưu tiên khôi phục trật tự kinh tế, bảo toàn nguồn vốn và nguồn lực đất đai cho xã hội. Đối với các chủ đầu tư, cán bộ quản lý dự án khi vướng phải rủi ro pháp lý về đất đai:

• Cần chủ động rà soát, phong tỏa và chuẩn bị nguồn tài chính ngay từ giai đoạn điều tra, truy tố để nộp khắc phục hậu quả càng sớm càng tốt.
• Phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý nhà nước và địa phương để tháo gỡ vướng mắc, đưa dự án đất đai vào khai thác sử dụng hợp pháp, tạo giá trị thực tế nhằm chứng minh hiệu quả kinh tế - xã hội trước Hội đồng xét xử.