Việc cưỡng chế thu hồi đất là biện pháp cuối cùng mà cơ quan Nhà nước áp dụng khi người sử dụng đất không chấp hành quyết định thu hồi. Tuy nhiên, biện pháp này chỉ được coi là hợp pháp khi tuân thủ tuyệt đối các quy định về trình tự, thẩm quyền và điều kiện. Nếu không, đó là hành vi vi phạm pháp luật, xâm phạm trực tiếp đến quyền lợi hợp pháp của công dân.

Người dân cần nắm vững quy định pháp luật để bảo vệ quyền lợi khi bị cưỡng chế đất trái phép (ảnh minh họa)

Thế nào là cưỡng chế thu hồi đất trái phép?

Theo quy định tại Luật Đất đai 2024, việc cưỡng chế thu hồi đất phải đảm bảo các nguyên tắc công khai, dân chủ, khách quan và đúng trình tự. Một cuộc cưỡng chế bị coi là trái phép nếu vi phạm một trong các yếu tố sau:

• Sai thẩm quyền: Theo khoản 3 Điều 89 Luật Đất đai 2024, Chủ tịch UBND cấp huyện là người có thẩm quyền ban hành quyết định cưỡng chế.
• Chưa đủ điều kiện: Cưỡng chế chỉ được thực hiện khi đã có quyết định thu hồi đất, đã vận động thuyết phục nhưng không thành, và quyết định cưỡng chế đã được niêm yết công khai.
• Sai quy trình: Không thành lập Ban cưỡng chế, không có phương án cưỡng chế được phê duyệt hoặc thực hiện vào các thời điểm cấm (như ban đêm, ngày nghỉ lễ).

Các bước bảo vệ quyền lợi khi bị cưỡng chế sai quy định

Khi nhận thấy quyền lợi bị xâm phạm bởi một quyết định hoặc hành vi hành chính trái luật, người dân có hai con đường chính để đòi lại công bằng theo quy định tại Điều 237 Luật Đất đai 2024.

1. Khiếu nại hành chính - Bước đi đầu tiên

Người dân có thể gửi đơn khiếu nại lần đầu đến chính người đã ban hành quyết định cưỡng chế (thường là Chủ tịch UBND cấp huyện). Quy trình bao gồm:

• Thụ lý: Trong 10 ngày làm việc kể từ khi nhận đơn hợp lệ.
• Xác minh và Đối thoại: Cơ quan có thẩm quyền phải kiểm tra lại hồ sơ, tổ chức đối thoại trực tiếp với người dân để làm rõ các điểm mâu thuẫn.
• Ra quyết định: Kết quả giải quyết khiếu nại phải được gửi cho người dân trong vòng 03 ngày làm việc kể từ ngày có quyết định.

Việc xác định ranh giới và tính pháp lý của thửa đất là căn cứ quan trọng trong giải quyết tranh chấp (ảnh minh họa)

2. Khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án

Nếu không đồng ý với kết quả giải quyết khiếu nại hoặc muốn bỏ qua bước khiếu nại để đảm bảo tính khách quan, người dân có quyền khởi kiện trực tiếp ra Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Hồ sơ khởi kiện cần chuẩn bị kỹ lưỡng các chứng cứ chứng minh hành vi cưỡng chế là trái luật, bao gồm các biên bản, hình ảnh, video tại hiện trường.

Quyền được bồi thường thiệt hại từ sai phạm của công chức

Một điểm mới quan trọng mà người dân cần lưu ý là trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017, nếu cơ quan chức năng có kết luận việc thu hồi hoặc cưỡng chế đất là trái pháp luật, Nhà nước phải có trách nhiệm:

"Hủy bỏ quyết định thu hồi đất đã ban hành và bồi thường toàn bộ thiệt hại thực tế gây ra cho người sử dụng đất."

Điều này được cụ thể hóa tại Nghị định 102/2024/NĐ-CP. Trong thời gian giải quyết khiếu nại, dù việc cưỡng chế vẫn có thể tiếp tục, nhưng nếu sau đó có kết luận sai phạm, mọi hậu quả phải được khắc phục triệt để.

Lời khuyên pháp lý: Người dân nên giữ bình tĩnh, thu thập đầy đủ bằng chứng và tìm đến sự hỗ trợ của các chuyên gia pháp lý ngay từ khi nhận được thông báo cưỡng chế để đảm bảo các bước khiếu nại, khởi kiện được thực hiện đúng thời hiệu và đạt hiệu quả cao nhất.