Trong bối cảnh phát triển kinh tế xanh, việc khai thác các giá trị từ thiên nhiên không còn là câu chuyện "miễn phí". Pháp luật Việt Nam đã thiết lập một cơ chế tài chính đặc thù nhằm bảo tồn và tái tạo nguồn lực quý giá này: Chi trả dịch vụ hệ sinh thái tự nhiên. Vậy thực chất đây là loại phí gì và những chủ thể nào đang trực tiếp chịu tác động bởi quy định này?

Bản chất của việc chi trả dịch vụ hệ sinh thái tự nhiên

Theo quy định tại khoản 1 Điều 138 Luật Bảo vệ môi trường 2020, chi trả dịch vụ hệ sinh thái tự nhiên được hiểu là việc các tổ chức, cá nhân sử dụng các giá trị môi trường, cảnh quan do thiên nhiên tạo ra phải trả một khoản tiền tương ứng cho bên cung ứng. Mục đích cốt lõi của cơ chế này không gì khác ngoài việc tạo nguồn lực tài chính để bảo vệ, duy trì và phát triển bền vững các hệ sinh thái.

Chi trả dịch vụ hệ sinh thái tự nhiên là việc tổ chức, cá nhân sử dụng dịch vụ hệ sinh thái tự nhiên trả tiền cho tổ chức, cá nhân cung ứng giá trị môi trường, cảnh quan do hệ sinh thái tự nhiên tạo ra để bảo vệ, duy trì và phát triển hệ sinh thái tự nhiên.

Những ai có trách nhiệm phải "chi trả"?

Không phải mọi hoạt động tiếp cận thiên nhiên đều phải trả tiền. Trách nhiệm này chỉ phát sinh khi có hoạt động khai thác, sử dụng cụ thể mang tính thương mại hoặc dịch vụ. Căn cứ Điều 123 Nghị định 08/2022/NĐ-CP, các đối tượng sau đây bắt buộc phải thực hiện nghĩa vụ tài chính:

• Kinh doanh thủy sản và giải trí dưới nước: Các tổ chức, cá nhân khai thác mặt biển, mặt nước thuộc hệ sinh thái tự nhiên để nuôi trồng thủy sản hoặc kinh doanh dịch vụ vui chơi, giải trí.
• Kinh doanh du lịch, cảnh quan: Các đơn vị sử dụng cảnh quan thiên nhiên để tổ chức tour du lịch, dịch vụ nghỉ dưỡng hoặc các hoạt động giải trí khác.

Phạm vi áp dụng bao gồm các khu vực nhạy cảm và có giá trị cao như vùng đệm khu bảo tồn đất ngập nước, khu bảo tồn biển, hang động, núi đá và các công viên địa chất (theo quy định tại khoản 6 Điều 124 Nghị định 08/2022/NĐ-CP).

Mức chi trả và phương thức thực hiện

Vấn đề được nhiều doanh nghiệp quan tâm nhất chính là con số cụ thể. Theo Điều 126 Nghị định 08/2022/NĐ-CP, mức chi trả được xác định dựa trên thỏa thuận giữa các bên nhưng không được thấp hơn 1% doanh thu phát sinh từ hoạt động kinh doanh trong kỳ.

Về thời hạn nộp tiền, pháp luật quy định khá linh hoạt nhưng nghiêm ngặt tại điểm d khoản 3 Điều 125 Nghị định 08/2022/NĐ-CP:

• Nếu nộp theo quý: Chậm nhất là 10 ngày sau khi kết thúc quý.
• Nếu nộp theo năm: Chậm nhất là 10 ngày sau khi kết thúc quý I của năm tiếp theo.

Đáng chú ý, pháp luật cũng thể hiện tính nhân văn khi quy định các trường hợp miễn trừ cho hộ nghèo, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc các doanh nghiệp đã giải thể, phá sản mà không còn tài sản chi trả. Đây là sự cân bằng cần thiết để đảm bảo chính sách vừa nghiêm minh, vừa phù hợp với thực tiễn đời sống xã hội.