Chỉ còn ít tháng nữa, Luật Cư trú 2020 sẽ chính thức đi vào cuộc sống (từ ngày 01/7/2021). Đây là văn bản pháp lý quan trọng, thay thế hoàn toàn cơ chế quản lý dân cư bằng sổ hộ khẩu giấy sang phương thức quản lý điện tử hiện đại. Đối với hàng triệu người đang sinh sống tại các căn hộ, nhà trọ thuê mướn, những quy định mới này không chỉ là thủ tục hành chính mà còn gắn liền với quyền lợi cư trú sát sườn.

1. Nguy cơ bị xóa hộ khẩu nếu không đăng ký tạm trú, tạm vắng

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất mà người thuê nhà cần đặc biệt lưu ý chính là quy định về việc xóa đăng ký thường trú (thường gọi là xóa hộ khẩu). Theo quy định hiện hành và cả trong tương lai, việc đăng ký tạm trú là nghĩa vụ bắt buộc khi công dân đến sinh sống tại địa điểm ngoài nơi thường trú từ 30 ngày trở lên.

Tuy nhiên, điểm khác biệt mang tính "siết chặt" từ ngày 01/7/2021 nằm ở điểm d khoản 1 Điều 24 Luật Cư trú 2020:

"Người vắng mặt liên tục tại nơi thường trú từ 12 tháng trở lên mà không đăng ký tạm trú tại chỗ ở khác hoặc không khai báo tạm vắng, trừ trường hợp xuất cảnh ra nước ngoài nhưng không phải để định cư hoặc trường hợp đang chấp hành án phạt tù, chấp hành biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, đưa vào trường giáo dưỡng thì bị xóa đăng ký thường trú"

Điều này đồng nghĩa với việc, nếu bạn đang thuê nhà ở thành phố nhưng vẫn giữ hộ khẩu ở quê mà không thực hiện đăng ký tạm trú tại nơi ở mới, sau 12 tháng vắng mặt, bạn có thể bị cơ quan chức năng xóa tên khỏi sổ hộ khẩu tại quê nhà. Bên cạnh đó, theo Điều 8 Nghị định 167/2013/NĐ-CP, hành vi không thực hiện đúng quy định về đăng ký tạm trú còn bị phạt tiền từ 100.000 đồng đến 300.000 đồng.

2. Cơ hội đăng ký thường trú tại nhà thuê với điều kiện diện tích tối thiểu

Trái ngược với những lo ngại về việc bị xóa hộ khẩu, Luật Cư trú 2020 cũng mở ra cánh cửa rộng hơn cho người thuê nhà muốn có "hộ khẩu thành phố". Trước đây, để nhập khẩu vào các thành phố trực thuộc trung ương, người dân phải đáp ứng điều kiện về thời gian tạm trú liên tục từ 01 đến 02 năm.

Từ ngày 01/7/2021, rào cản về thời gian tạm trú sẽ bị bãi bỏ. Thay vào đó, theo khoan 3 Điều 20 Luật Cư trú 2020, công dân được đăng ký thường trú tại chỗ ở hợp pháp do thuê, mượn, ở nhờ khi đáp ứng các điều kiện:

• Được chủ sở hữu chỗ ở hợp pháp đồng ý cho đăng ký thường trú tại địa điểm thuê, mượn, ở nhờ;
• Bảo đảm điều kiện về diện tích nhà ở tối thiểu do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quy định nhưng không thấp hơn 08 m2 sàn/người.

Quy định này giúp người lao động dễ dàng tiếp cận các dịch vụ công, giáo dục và y tế tại nơi mình thực tế sinh sống, miễn là căn nhà thuê đủ rộng và có sự đồng thuận từ phía chủ nhà.

3. Tự động bị xóa đăng ký cư trú khi chấm dứt hợp đồng thuê nhà

Đây là một quy định hoàn toàn mới nhằm làm sạch dữ liệu dân cư, tránh tình trạng "hộ khẩu ảo". Người thuê nhà cần lưu ý rằng việc đăng ký cư trú tại nhà thuê không phải là vĩnh viễn. Theo điểm e khoản 1 Điều 24 và điểm e khoản 1 Điều 29 Luật Cư trú 2020:

• Đối với thường trú: Nếu đã chấm dứt việc thuê nhà mà sau 12 tháng kể từ ngày chấm dứt vẫn chưa đăng ký thường trú tại chỗ ở mới thì sẽ bị xóa đăng ký thường trú cũ.
• Đối với tạm trú: Nếu đã chấm dứt việc thuê nhà thì sẽ bị xóa đăng ký tạm trú tại địa chỉ đó.

Do đó, ngay khi chuyển chỗ ở, người thuê nhà nên chủ động thực hiện thủ tục đăng ký tại nơi ở mới để đảm bảo tính liên tục của hồ sơ cư trú, tránh các rắc rối khi thực hiện các giao dịch hành chính sau này.

4. Quyền lực của chủ nhà trong việc giữ hay xóa hộ khẩu của người thuê

Một điểm mới khác tăng thêm quyền chủ động cho chủ sở hữu nhà chính là quy định tại điểm h khoản 1 Điều 24 Luật Cư trú 2020. Theo đó, người đã đăng ký thường trú tại chỗ ở do thuê, mượn, ở nhờ nhưng đã chấm dứt việc thuê, mượn, ở nhờ mà không được người cho thuê đồng ý cho giữ đăng ký thường trú tại chỗ ở đó thì sẽ bị xóa đăng ký thường trú.

Quy định này giúp chủ nhà giải quyết được tình trạng người thuê cũ đã chuyển đi từ lâu nhưng vẫn "treo" hộ khẩu tại nhà mình, gây khó khăn cho việc giao dịch hoặc đăng ký cho người mới. Ngược lại, người thuê nhà cần có sự thỏa thuận rõ ràng với chủ nhà nếu muốn tiếp tục duy trì hộ khẩu tại địa chỉ cũ trong thời gian chờ tìm nơi ở mới.

Tóm lại, bối cảnh pháp lý về cư trú đang có những chuyển dịch mạnh mẽ. Người thuê nhà cần chủ động cập nhật thông tin, thực hiện đầy đủ các thủ tục đăng ký tạm trú, thường trú để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trước thềm ngày 01/7/2021.