Nhằm tháo gỡ kịp thời các khó khăn, vướng mắc kéo dài tại các dự án đất đai và bảo đảm chính sách nhân đạo, chính sách mở đường trong xử lý tội phạm liên quan đến lĩnh vực quản lý, sử dụng đất đai, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP. Văn bản này cụ thể hóa các cơ chế, chính sách đặc thù thuộc thẩm quyền của Tòa án được quy định tại Nghị quyết 29/2026/QH16 của Quốc hội đối với các sai phạm đất đai xảy ra trước ngày Luật Đất đai 2024 có hiệu lực thi hành.

Một trong những nội dung quan trọng nhận được sự quan tâm rộng rãi của dư luận và các cơ quan tiến hành tố tụng là hướng dẫn xem xét giảm hình phạt đã tuyên đối với người phạm tội vi phạm pháp luật về đất đai căn cứ vào tỷ lệ khắc phục thiệt hại và thái độ chấp hành quy định pháp luật.

Tỷ lệ khắc phục hậu quả và mức giảm hình phạt đã tuyên theo quy định mới

Căn cứ theo quy định tại khoản 4 Điều 6 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, khi hết thời hạn hoãn chấp hành hình phạt tù hoặc tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù mà người bị kết án, tổ chức hoặc cá nhân liên quan chưa khắc phục được toàn bộ hậu quả thiệt hại, Tòa án sẽ căn cứ vào hiệu quả kinh tế - xã hội đóng góp cho địa phương, đất nước cùng với tỷ lệ khắc phục thiệt hại thực tế tại thời điểm xem xét để quyết định mức giảm hình phạt đã tuyên.

Người bị kết án đã khắc phục được một phần thiệt hại được Tòa án xem xét giảm nhẹ mức hình phạt đã tuyên theo khung tỷ lệ dẫn chiếu tại khoản 5 Điều 5 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP bao gồm các hạn mức cụ thể sau đây:

• Đã khắc phục đến 1/4 hậu quả thiệt hại: Có thể được Tòa án xem xét giảm tối đa đến 1/4 mức hình phạt đã tuyên;
• Đã khắc phục trên 1/4 đến 1/2 hậu quả thiệt hại: Có thể được xem xét giảm tối đa đến 1/2 mức hình phạt đã tuyên;
• Đã khắc phục trên 1/2 đến 3/4 hậu quả thiệt hại: Có thể được Tòa án quyết định giảm tối đa đến 2/3 mức hình phạt đã tuyên;
• Đã khắc phục trên 3/4 đến dưới toàn bộ hậu quả thiệt hại: Mức giảm tối đa có thể lên tới 4/5 mức hình phạt đã tuyên.

Các hạn mức trên được pháp luật xây dựng theo tinh thần “có thể được giảm tối đa”. Điều này đồng nghĩa với việc Tòa án có thẩm quyền xem xét toàn diện tình tiết vụ án, tinh thần ăn ăn hối cải, động cơ hoàn thành nghĩa vụ tài chính và tác động tích cực đối với kinh tế địa phương để đưa ra phán quyết giảm cụ thể, chứ không mặc nhiên áp đặt ngay mức tối đa khi mới chỉ đáp ứng về mặt tỷ lệ phần trăm tiền đã nộp.

Mức giảm đặc thù dành cho người lập công, quá già yếu hoặc mắc bệnh hiểm nghèo

Bên cạnh khung xét giảm thông thường, điểm b khoản 4 Điều 6 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP đã mở ra cơ chế ưu đãi vượt trội mang tính nhân đạo sâu sắc đối với người bị kết án đã khắc phục được một phần hậu quả thiệt hại mà thuộc một trong các trường hợp: lập công, người đã quá già yếu hoặc mắc bệnh hiểm nghèo.

Khi đáp ứng đồng thời cả điều kiện khắc phục một phần tài chính và tình tiết nhân thân đặc biệt nêu trên, hạn mức giảm thời hạn chấp hành án phạt tù được nâng lên mức rất cao:

1. Trường hợp mới khắc phục đến 1/4 thiệt hại: Mức giảm tối đa được nâng từ 1/4 lên tới 1/3 mức hình phạt đã tuyên;
2. Trường hợp đã khắc phục trên 1/4 đến 1/2 thiệt hại: Được xem xét giảm tối đa đến 2/3 mức hình phạt đã tuyên;
3. Trường hợp đã khắc phục trên 1/2 đến 3/4 thiệt hại: Mức giảm tối đa được mở rộng lên đến 3/4 mức hình phạt đã tuyên;
4. Trường hợp đã khắc phục trên 3/4 đến dưới toàn bộ thiệt hại: Mức giảm tối đa đặc biệt có thể đạt đến 9/10 mức hình phạt phạt tù đã tuyên.

Quy định vượt trội này tạo động lực to lớn cho phạm nhân và gia đình tích cực tháo gỡ các nghĩa vụ tài chính tồn đọng, đồng thời thể hiện chính sách khoan hồng của Nhà nước đối với những trường hợp người già yếu, bệnh tật hiểm nghèo hoặc người có thành tích xuất sắc lập công trong quá trình thi hành án.

Không có điều kiện khắc phục thiệt hại có được xem xét giảm nhẹ hình phạt tù?

Vấn đề đặt ra là với những trường hợp thực sự bất khả thi về tài chính thì pháp luật xử lý như thế nào? Căn cứ theo quy định tại khoản 6 Điều 6 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, trường hợp người đang chấp hành hình phạt tù đáp ứng đầy đủ điều kiện đặc thù nhưng không có điều kiện để khắc phục hậu quả thiệt hại thì Tòa án vẫn căn cứ vào tính chất, mức độ vi phạm, nhân thân và các tình tiết giảm nhẹ khác để xem xét giảm hình phạt tù với mức tối đa không quá 1/4 mức hình phạt đã tuyên.

Theo hướng dẫn chính thức, trường hợp “không có điều kiện khắc phục hậu quả thiệt hại” được xác định rõ là khi phạm nhân không có tài sản, không có thu nhập hoặc nguồn tài chính hợp pháp khác; đồng thời các tổ chức, cá nhân liên quan cũng không thực hiện việc khắc phục thay cho người đang chấp hành án.

Ngược lại, đối với những trường hợp có đầy đủ điều kiện, khả năng về tài chính và tài sản nhưng cố tình dửng dưng, không thực hiện việc khắc phục hậu quả thiệt hại thì khoản 7 Điều 6 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP kiên quyết quy định tuyệt đối không xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù theo quy định tại Nghị quyết 29/2026/QH16.

Phạm vi áp dụng cơ chế đặc thù và quy trình thủ tục xem xét giải quyết tại Tòa án

Phạm vi và đối tượng áp dụng các quy định đặc thù

Theo quy định tại Điều 1 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, các chính sách giảm nhẹ và tạm đình chỉ đặc thù chỉ áp dụng riêng cho các vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước thời điểm Luật Đất đai 2024 có hiệu lực, nhằm tháo gỡ khó khăn cho các dự án tồn đọng, kéo dài.

Theo quy định tại Điều 2 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, trường hợp một vụ án có nhiều hành vi phạm tội hoặc nhiều đồng phạm, chính sách đặc thù này chỉ áp dụng đối với riêng hành vi vi phạm pháp luật về đất đai và bị can, bị cáo liên quan đến hành vi đó; các tội danh khác vẫn giải quyết theo quy định chung của pháp luật tố tụng hình sự.

Trình tự, thủ tục xem xét giảm hình phạt và trách nhiệm thi hành án

Trình tự, thủ tục hồ sơ xem xét việc hoãn, tạm đình chỉ cũng như giảm hình phạt đã tuyên được thực hiện chặt chẽ theo quy định của pháp luật về tố tụng hình sự, thi hành án hình sự và thi hành án dân sự.

Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Chánh án Tòa án quân sự cấp quân khu có thẩm quyền xem xét phán quyết đối với các hồ sơ xin giảm án. Việc đánh giá mức độ khắc phục hậu quả phải căn cứ vào chứng từ thu nộp ngân sách, biên bản thi hành án dân sự và xác nhận của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền tại địa phương về hiệu quả kinh tế - xã hội mà dự án mang lại sau khi tháo gỡ vướng mắc.