Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 6663-3:2008 (hoàn toàn tương đương với tiêu chuẩn quốc tế ISO 5667-3:2003) là văn bản kỹ thuật cốt lõi quy định về chất lượng nước, tập trung vào hướng dẫn bảo quản và xử lý mẫu nước sau khi lấy. Dưới đây là tóm tắt chi tiết nội dung Phần mở đầu và các điều khoản đầu tiên từ Điều 1 đến Điều 4 của tiêu chuẩn này.

1. Phạm vi áp dụng (Điều 1)

Điều khoản này xác định rõ giới hạn, mục tiêu và phạm vi điều chỉnh của tiêu chuẩn đối với hoạt động quan trắc môi trường nước:

• Đối tượng áp dụng: Tiêu chuẩn đưa ra các hướng dẫn chung về việc lựa chọn, chuẩn bị dụng cụ chứa mẫu, các kỹ thuật bảo quản và vận chuyển mẫu nước. Quy định này áp dụng cho tất cả các loại mẫu nước bao gồm nước thải, nước mặt (sông, hồ), nước ngầm, nước biển và nước uống.
• Giới hạn áp dụng: Tiêu chuẩn này không áp dụng cho việc lấy mẫu phục vụ phân tích vi sinh vật học (được quy định riêng trong các tiêu chuẩn chuyên biệt khác như TCVN 5992 hoặc ISO 19458).
• Mục đích cốt lõi: Đảm bảo mẫu nước duy trì được tối đa tính chất vật lý, hóa học và sinh học ban đầu từ thời điểm lấy mẫu cho đến khi tiến hành phân tích tại phòng thí nghiệm, hạn chế sai số do sự biến đổi tự nhiên của mẫu.

2. Tài liệu viện dẫn (Điều 2)

Để đảm bảo tính đồng bộ và chuẩn xác trong quá trình thực hiện, TCVN 6663-3:2008 viện dẫn các tài liệu kỹ thuật quan trọng sau:

• TCVN 5992 (ISO 5667-2): Chất lượng nước - Lấy mẫu - Phần 2: Hướng dẫn kỹ thuật lấy mẫu.
• TCVN 6663-1 (ISO 5667-1): Chất lượng nước - Lấy mẫu - Phần 1: Hướng dẫn lập chương trình lấy mẫu và kỹ thuật lấy mẫu.
• Các tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế liên quan trực tiếp đến phương pháp xác định các chỉ tiêu hóa lý cụ thể trong nước.

3. Thuật ngữ và định nghĩa (Điều 3)

Tiêu chuẩn làm rõ các khái niệm chuyên ngành để thống nhất cách hiểu và áp dụng:

• Mẫu nước (Water sample): Một phần nước được lấy ra từ một nguồn nước xác định nhằm phản ánh các đặc tính lý - hóa - sinh của nguồn nước đó tại thời điểm lấy mẫu.
• Bảo quản mẫu (Sample preservation): Các biện pháp vật lý hoặc hóa học được áp dụng ngay sau khi lấy mẫu nhằm hạn chế tối đa sự thay đổi của các chất cần xác định trong mẫu nước trong suốt quá trình lưu trữ và vận chuyển.
• Thời gian lưu trữ tối đa (Maximum storage time): Khoảng thời gian dài nhất mà mẫu nước có thể được giữ trước khi phân tích mà không làm thay đổi đáng kể kết quả đo đạc của các chỉ tiêu cần phân tích.

4. Các lưu ý chung và hướng dẫn kỹ thuật bảo quản (Điều 4)

Đây là nội dung kỹ thuật quan trọng hướng dẫn các nguyên tắc cơ bản để tránh làm nhiễm bẩn hoặc biến đổi mẫu nước:

• Các yếu tố gây biến đổi mẫu: Tiêu chuẩn chỉ ra các nguyên nhân chính làm thay đổi chất lượng mẫu bao gồm sự bay hơi của các hợp chất dễ bay hơi, sự hấp phụ của các chất lên thành bình chứa, sự phân hủy sinh học do hoạt động của vi sinh vật, và các phản ứng hóa học tự nhiên (như oxy hóa, kết tủa).
• Lựa chọn dụng cụ chứa mẫu: Dụng cụ chứa phải được làm từ vật liệu không phản ứng với các chất có trong mẫu và không giải phóng các chất gây nhiễm bẩn mẫu. Hai loại vật liệu phổ biến nhất là thủy tinh (thủy tinh borosilicate) và nhựa (polyethylene, polytetrafluoroethylene - PTFE).
• Làm sạch dụng cụ chứa: Quy trình làm sạch phải cực kỳ nghiêm ngặt, bao gồm việc rửa bằng chất tẩy rửa không chứa phosphate, tráng bằng axit (như axit nitric hoặc axit clohydric) để loại bỏ kim loại vết, và cuối cùng là tráng bằng nước cất hoặc nước khử ion trước khi sử dụng.
• Các biện pháp bảo quản cơ bản:
  • Kiểm soát nhiệt độ: Làm lạnh mẫu ở nhiệt độ từ 1 độ C đến 5 độ C hoặc đông lạnh sâu để giảm hoạt động sinh học và tốc độ phản ứng hóa học.
  • Bổ sung hóa chất bảo quản: Sử dụng các chất định hình như axit (để giữ kim loại ở dạng hòa tan), kiềm (để giữ các hợp chất dễ bay hơi như xyanua), hoặc các chất ức chế sinh trưởng vi sinh vật.
  • Tránh ánh sáng: Lưu trữ mẫu trong các bình tối màu (thủy tinh màu nâu) để ngăn chặn các phản ứng quang hóa làm phân hủy chất hữu cơ.