Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 5999:1995 (ISO 5667/10: 1992) là văn bản kỹ thuật quan trọng hướng dẫn về chất lượng nước, cụ thể là phương pháp và kỹ thuật lấy mẫu nước thải. Tiêu chuẩn này được xây dựng trên cơ sở chấp nhận hoàn toàn tiêu chuẩn quốc tế ISO 5667/10: 1992, nhằm cung cấp các nguyên tắc khoa học và thực tiễn cho việc giám sát, kiểm soát ô nhiễm nguồn nước thải từ các hoạt động dân sinh và công nghiệp.

Dưới đây là phần tóm tắt chi tiết các nội dung cốt lõi và hướng dẫn kỹ thuật được quy định trong tiêu chuẩn:

- Thông tin chung về văn bản

• Tên tiêu chuẩn: Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 5999:1995 (ISO 5667/10: 1992) về chất lượng nước - lấy mẫu – hướng dẫn lấy mẫu nước thải.
• Tình trạng pháp lý: Các thông tin về số hiệu cụ thể, loại văn bản, cơ quan ban hành, ngày ban hành, ngày áp dụng và tình trạng hiệu lực hiện chưa được cập nhật chi tiết trong nguồn dữ liệu trích xuất. Tuy nhiên, đây là tiêu chuẩn quốc gia cốt lõi áp dụng rộng rãi trong lĩnh vực môi trường tại Việt Nam.

- Mục tiêu kiểm tra chất lượng nước thải

Việc xác định rõ mục tiêu kiểm tra chất lượng là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong quy trình lấy mẫu. Mục tiêu kiểm tra chất lượng nước thải có thể bao gồm:

• Xác định sự tuân thủ đối với các tiêu chuẩn xả thải và quy chuẩn kỹ thuật môi trường hiện hành.
• Đánh giá hiệu quả vận hành của các hệ thống xử lý nước thải tập trung hoặc cục bộ.
• Thu thập dữ liệu phục vụ cho việc tính toán phí bảo vệ môi trường đối với nước thải.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học cho việc nghiên cứu, quy hoạch và quản lý nguồn nước tại khu vực.

- Kỹ thuật lấy mẫu tại các địa điểm khác nhau

Tiêu chuẩn trình bày chi tiết các kỹ thuật lấy mẫu có thể áp dụng linh hoạt tại nhiều loại địa điểm phát sinh nước thải khác nhau, ví dụ như:

• Các kênh mương hở, cống rãnh thoát nước thải sinh hoạt và công nghiệp.
• Các đường ống dẫn nước thải có áp hoặc không áp.
• Các bể chứa, hồ điều hòa, hoặc các bể xử lý trong hệ thống xử lý nước thải.
• Các điểm xả thải trực tiếp ra nguồn tiếp nhận (sông, hồ, biển).

- Tần số lấy mẫu và thời điểm lấy mẫu

Mục này quy định chi tiết về tần số lấy mẫu, bao gồm số lượng mẫu cần lấy, độ dài của chu kỳ lấy mẫu và thời điểm cụ thể để tiến hành lấy mẫu. Việc xác định các yếu tố này phải đảm bảo tính đại diện cao nhất cho nguồn nước thải cần đánh giá:

• Số lượng mẫu: Phải đủ lớn để thực hiện các phân tích thống kê cần thiết và giảm thiểu sai số do biến động ngẫu nhiên.
• Chu kỳ lấy mẫu: Phải bao phủ được các khoảng thời gian biến động của quy trình sản xuất hoặc sinh hoạt phát sinh nước thải (ví dụ: theo ca sản xuất, theo ngày, hoặc theo mùa).
• Thời điểm lấy mẫu: Cần được lựa chọn dựa trên lưu lượng xả thải và nồng độ chất ô nhiễm dự kiến để tránh bỏ sót các thời điểm xả thải cực đại.

- Hướng dẫn riêng về thời gian và tần số lấy mẫu nước thải

Tiêu chuẩn viện dẫn đến Phần 3 của tiêu chuẩn ISO 5667-1: 1980, nơi nêu ra các hướng dẫn chung về thời gian và tần số lấy mẫu. Tuy nhiên, đối với nước thải, tiêu chuẩn này bổ sung các hướng dẫn riêng biệt do tính chất đặc thù của nước thải thường biến động mạnh về cả lưu lượng và thành phần hóa lý theo thời gian.

- Mục tiêu của chương trình lấy mẫu

Một chương trình lấy mẫu hoàn chỉnh phải được thiết lập rõ ràng ngay từ đầu. Mục tiêu của chương trình lấy mẫu thường chỉ rõ:

• Khi nào cần lấy mẫu: Xác định cụ thể khung giờ, ngày trong tuần hoặc giai đoạn vận hành của nhà máy để tiến hành lấy mẫu.
• Lấy mẫu như thế nào: Quy định phương pháp lấy mẫu (mẫu đơn hay mẫu tổ hợp), loại thiết bị lấy mẫu cần sử dụng, và cách thức bảo quản mẫu sau khi lấy để tránh làm thay đổi tính chất hóa lý của mẫu.

- Lựa chọn thời gian lấy mẫu tổ hợp

Mẫu tổ hợp (composite sample) là mẫu được trộn lẫn từ nhiều mẫu đơn lấy tại các thời điểm khác nhau. Khi lựa chọn thời gian để lấy mẫu tổ hợp, người thực hiện cần đặc biệt chú ý đến hai yếu tố quyết định sau:

• Sự biến động của lưu lượng nước thải: Lưu lượng nước thải thay đổi liên tục đòi hỏi việc lấy mẫu tổ hợp phải được tỷ lệ hóa theo lưu lượng để đảm bảo tính đại diện.
• Sự biến động của nồng độ chất ô nhiễm: Sự thay đổi về nồng độ các chất độc hại hoặc các chỉ tiêu hóa lý trong suốt chu kỳ xả thải cần được phản ánh chính xác trong mẫu tổ hợp cuối cùng.

- Hướng dẫn an toàn trong quá trình lấy mẫu nước thải

Công tác an toàn lao động là yêu cầu bắt buộc khi thực hiện lấy mẫu nước thải do môi trường này tiềm ẩn nhiều nguy cơ về sinh học, hóa học và vật lý. Tiêu chuẩn lưu ý các điểm sau:

• Viện dẫn đến Mục 7 của tiêu chuẩn ISO 5667-1: 1980 về các hướng dẫn an toàn chung trong lấy mẫu nước.
• Nhấn mạnh rằng các hướng dẫn an toàn trong tiêu chuẩn này chỉ mang tính chất bổ trợ, không thể thay thế cho các luật lệ, quy chuẩn và quy chế về an toàn lao động, vệ sinh môi trường của địa phương hoặc quốc gia sở tại.
• Người lấy mẫu phải được trang bị đầy đủ bảo hộ lao động cá nhân (găng tay, khẩu trang, kính bảo hộ, quần áo chống hóa chất) và tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình phòng ngừa tai nạn tại hiện trường.